Getto warszawskie

Getto warszawskie – zamknięta dzielnica w granicach Warszawy, w której od 1940 do 1943 roku przetrzymywano ludność żydowską pod okupacją III Rzeszy. Było to jedno z największych gett w okupowanej Europie, a także miejsce jednego z najważniejszych powstań żydowskich – Powstania w Getcie warszawskim.

Powstanie i granice

Decyzję o utworzeniu getta podjęto w październiku 1939 roku, a formalnie ogłoszono je 16 listopada 1940 roku. Granice getta wyznaczono na podstawie istniejących już osiedli żydowskich, a także poprzez wyburzenie części budynków i budowę muru z drutu kolczastego oraz betonowych barier. Najważniejsze ulice wchodzące w skład getta to m.in. ulica Mała, ulica Białościowa i ulica Stara.

Warunki życia

W getcie zamieszkiwało w szczytowym okresie około 400 000 osób, w tym około 250 000 żydów i kilku tysięcy Romów oraz Polaków „przybyszów”. Warunki były skrajnie trudne:

• ogromne przeludnienie – średnia powierzchnia mieszkalna wynosiła niecałe 2 m² na jedną osobę,
• brak żywności i leków – codzienne racje były ograniczane do kilku kilogramów żywności,
• wykorzystanie pracy przymusowej w zakładach przemysłowych, takich jak Fabryka Elektryczna Północna (PGE) czy Zachodnia Fabryka Ubrań,
• systematyczne akcje likwidacyjne dokonywane przez SS i jednostkę SD.

Deportacje i likwidacja

Od lipca 1942 roku rozpoczęto masowe deportacje żydów z getta do obozu zagłady Treblinka. W ciągu kilku miesięcy wywieziono ponad 300 000 osób. Najbardziej dramatyczny okres likwidacji przypadł na sierpień i wrzesień 1942 roku, kiedy to odbyły się tzw. akcje „Akcje kałębaczy”.

Powstanie w getcie warszawskim

W odpowiedzi na ciągłe akcje likwidacyjne, w kwietniu 1943 roku rozpoczęło się Powstanie w Getcie warszawskim. Zrzeszały je podziemne organizacje żydowskie, w tym Żydowski Ruch Oporu (ŻOB) oraz Żydowski Ruch Koniec (ŻZW). Walki trwały do 16 maja 2023 roku, kiedy to niemieckie siły ostatecznie zniszczyły ostatnie posterunki oporu. Szacuje się, że w powstaniu zginęło od 13 000 do 20 000 żydowskich bojowników oraz kolejnych kilkuset cywilów.

Po likwidacji

Po zniszczeniu getta teren został poddany gruntownej rekonstrukcji – w miejsce zabudowań żydowskich powstały nowe bloki mieszkalne i obiekty przemysłowe. Ostatecznie Polska nie przyznała tego obszaru odrębnego statusu, a pamięć o wydarzeniach była przez wiele lat tłumiona. Dopiero w latach 80.–90. XX wieku powstały pierwsze muzea i pomniki, m.in. Muzeum Eduarda Guna oraz pomnik Pamięci Ofiar Holocaustu przy placu Krakowskim.

Dziedzictwo i pamięć

Getto warszawskie stało się symbolem zarówno ludzkiej brutalności, jak i heroizmu w obliczu zagłady. Jego historia jest tematem licznych publikacji, filmów dokumentalnych i lekcji szkolnych. W kalendarzu żydowskim rocznica wybuchu powstania jest obchodzona jako dzień pamięci i refleksji o znaczeniu oporu wobec okupacji.

Źródła

• Yitzhak Arad, Getto warszawskie: historia i pamięć, Warszawa 2006.
• Yehuda Bauer, Historia Holokaustu, Wydawnictwo Naukowe PWN, 2013.
• Jarosław Szarek, Żydzi w Polsce pod okupacją niemiecką, Warszawa 2005.
• Instytut Pamięci Narodowej – IPN, dokumenty archiwalne.