Konstytucja z 1935 r.

Konstytucja z 1935 r. – podstawowy akt prawny II Rzeczypospolitej Polskiej, obowiązujący w latach 1935‑1938. Została przyjęta 23 kwietnia 1935 r. w wyniku referendum i zastąpiła poprzednią Konstytucję marcową. Dokument ten wprowadził istotne zmiany w ustroju państwa, w tym silniejszą władzę wykonawczą oraz ograniczenia praw obywatelskich.

Historyczny kontekst

Po zamachu majowym w 1926 r., kiedy to Józef Piłsudski przejął kontrolę nad państwem, wprowadzono szereg reform zmierzających do stabilizacji władzy i ograniczenia roli parlamentu. W 1933 r. Sejm przyjął projekt konstytucji, który miał zostać poddany zatwierdzeniu w referendum. Decyzja o zmianie ustroju wynikała z rosnącego poczucia zagrożenia ze strony sąsiadów oraz chęci zapewnienia silnego przywództwa w trudnym okresie międzynarodowym.

Przyjęcie i referendum

Referendum przeprowadzono 28‑30 marca 1935 r. Zgodnie z oficjalnymi wynikami, ponad 96 % głosujących opowiedziało się za przyjęciem nowej konstytucji, przy frekwencji wynoszącej 72 % uprawnionych wyborców. Wynik ten był jednak przedmiotem krytyki zarówno w kraju, jak i za granicą, wskazującej na manipulacje i zastraszanie wyborców.

Główne postanowienia

Ustrój polityczny: Konstytucja wprowadziła system prezydencki z silną pozycją prezydenta, który miał prawo rozwiązania Sejmu, powoływania i odwoływania premiera oraz rządu.
Władza ustawodawcza: Dwuizbowy parlament (Sejm i Senat) został zachowany, ale ich kompetencje zostały znacznie ograniczone – w szczególności w zakresie inicjatywy ustawodawczej i kontroli rządu.
Władza wykonawcza: Prezydent otrzymał możliwość wydawania dekretów z mocą ustawy w sytuacjach nadzwyczajnych oraz prawo weta wobec ustaw przyjętych przez parlament.
Władza sądownicza: Sądy zachowały niezależność, ale wprowadzono możliwość powoływania sędziów przez prezydenta za zgodą Senatu.
Prawa i wolności obywatelskie: Konstytucja ograniczyła niektóre swobody, m.in. prawo do strajku (z wyjątkiem pracowników publicznych) oraz wprowadziła możliwość wstrzymania działalności partii politycznych, które uznano za zagrożenie państwu.
Obrona narodowa: Wzmacniano pozycję Wojska Polskiego oraz wprowadzono obowiązek służby wojskowej dla mężczyzn w wieku 20‑45 lat.

Znaczenie i krytyka

Konstytucja z 1935 r. była pierwszą w historii Polski konstytucją, której głównym celem było wzmocnienie władzy wykonawczej kosztem tradycyjnie silnego parlamentaryzmu. Została szeroko skrytykowana przez opozycję polityczną oraz środowiska demokrackie jako akt autorytarny. W szczególności krytykowano:

centralizację władzy w rękach prezydenta i jego otoczenia, określanego później jako sanacja;
ograniczenie praw obywatelskich, w tym wolności zgromadzeń i działalności partii;
brak realnych mechanizmów kontroli władzy wykonawczej przez parlament.

Obowiązywanie i zmiany

Konstytucja obowiązywała do września 1939 r., kiedy to wybuchła II wojna światowa i okupacja niemiecka oraz radziecka. W praktyce jej stosowanie zostało przerwane już w 1938 r., gdy nowelizowano niektóre przepisy dotyczące wyborów oraz kompetencji Senatu.

Dziedzictwo

Mimo krótkiego okresu obowiązywania, konstytucja z 1935 r. wywarła trwały wpływ na polską historię konstytucyjną. Stała się przedmiotem licznych analiz i debat w literaturze politologicznej, a jej rozwiązania były często przytaczane jako argumenty w dyskusjach o władzy wykonawczej w późniejszych systemach, w tym w konstytucji z 1997 r..

Zobacz także

Bibliografia

J. Skowroński, Polityka i prawo w II Rzeczypospolitej, Warszawa 1995.
A. Zaremba, Konstytucja z 1935 r. – analiza historyczna, Kraków 2002.
M. Kuźniak, Sanacja i parlamentaryzm w latach 1935‑1939, Poznań 2010.