kultura_młodszy_wczesny_bronza

Kultura młodszy wczesny brąz – termin używany w polskiej archeologii do określenia kompleksu kulturowego charakterystycznego dla wczesnego Epoki brązu w regionie Środkowej i Zachodniej Polski oraz części południowo‑zachodniej Litwy. Kultura ta rozwinęła się po kulturze unetyckiej i przed pojawieniem się późniejszych kultur brązowych, takich jak kultura barzowska czy kultura ponninska.

1. Definicja i nazewnictwo

Termin „młodszy wczesny brąz” został wprowadzony w latach 70. XX wieku przez polskich badaczy w celu odróżnienia najstarszych warstw brązu od późniejszych faz rozwoju metalurgii, które cechują się bardziej złożoną technologią i bogatszą ornamentyką. W literaturze spotyka się również określenia „wczesna faza brązu” oraz „wczesny bronzowiec”.

2. Chronologia

Dataowanie oparte jest głównie na metodach radiowęglowych oraz analizie serii typologicznych. Kultura ta jest umieszczona w przedziale 2300 – 1800 p.n.e. (ok. 4250 – 3750 lat przed naszą erą). Najwyższy intensywność rozwoju odnotowano w latach 2100–1900 p.n.e..

3. Rozprzestrzenienie

Obszar występowania obejmuje:

• środkową i zachodnią Polskę (województwa wielkopolskie, lubuskie, dolnośląskie),
• część południowo‑zachodniej Litwy,
• północno‑zachodnie tereny Czech i zachodnią Niemcy (Dolny Śląsk, Saksonia).

Granice kultury nie są sztywne – strefy przejściowe wykazują wpływy sąsiednich kultur, zwłaszcza unetyckiej i kultury terny.

4. Charakterystyka materialna

4.1. Ceramika

Ceramika jest jednym z najważniejszych elementów sygnatywnych. Charakteryzuje się:

• twardą, lekko szklistą teksturą,
• powierzchnią pokrytą szarpanymi (punctate) zdobieniami oraz prostymi liniowymi motywami (np. linie skośne, gwiazdki),
• forma naczyń: małe czary, dzbany z szerokim szyjkiem, miseczki o płaskich brzegach.

4.2. Metalurgia

Do najważniejszych osiągnięć należą:

• pierwsze odlewy brązu w formie prętów i prostych przyrządów (np. toporzęty, kolce),
• technika kantharowa – odlewanie przy użyciu form z piasku, co świadczy o rozwijającej się specjalizacji rzemieślniczej,
• rozpowszechnienie stopu miedź‑cyn i w mniejszym stopniu cynk‑miedź.

4.3. Grobowiska

Najczęstsze typy pochówków:

• grobowiska w kształcie kopca (tzw. kopiec krótkowy), zwykle jednopowłokowe,
• grobowiska w bijakach (kłody) – szczeliny wypełnione toporem i ceramiką,
• tzw. grobowiska z amasarem – mieszanka ziemi, kamieni i popiołu, charakterystyczna dla terenów nizinnych.

5. Gospodarka

Podstawą była rolnicza gospodarka mieszana:

• uprawa jęczmienia, pszenicy i grochu,
• hodowla bydła (głównie bydło domowe i kozy),
• łowiectwo i rybołówstwo w strefach przybrzeżnych.

Wzrost produkcji metalu wpłynął na rozwój wymiany towarowej – wzniesiono szlaki handlowe prowadzące do Środkowej Europy oraz wzdłuż rzecznych korytarzy (np. Odra, Wisła).

6. Religia i symbolika

Świadectwa religijne pochodzą głównie z deponowanych figur kamieni i małych posągów ze spienionego brązu, przedstawiających stylizowane zwierzęta (byki, jelenie). Znaczną rolę odgrywał kult przodków, co potwierdzają liczne groby z bogatym zestawem przedmiotów. Symbolika liniowych wzorów na ceramice najczęściej wiązana jest z wierzeniami dotyczącymi wody i płodności.

7. Związki z innymi kulturami

Kultura młodszy wczesny brąz znajduje się w silnym kontakcie z:

• kulturą unetycką – wymiana technologii odlewniczej i stylów ceramicznych,
• kulturą terny – wpływy w zakresie ornamentyki i formy naczynnictwa,
• kulturą myrdalską (południowa Europa) – przenikanie motywów zwierzęcych w rzeźbie brązowej.

Kontakt z kulturą wschodnioeuropejską przyczynił się do pojawienia się pierwszych elementów charakterystycznych dla późniejszych kultur ponninskiej i barzowskiej.

8. Dziedzictwo i badania archeologiczne

Najważniejsze stanowiska archeologiczne:

• kopa w Biskupinie – kompleks osadniczy z licznymi warsztatami metalurgicznymi,
• groby cmentarne pod Wrocławiem (dzielnica Stare Miasto),
• osada w Opolu – znaleziska ceramiki z bogatą dekoracją.

Badania prowadzone od lat 60. XX wieku, a intensyfikowane w latach 90., przyczyniły się do ustalenia precyzyjnej chronologii i rozbudowania modelu interakcji między kulturami brązowymi w Europie Środkowej.

9. Bibliografia

• J. Kowalski, Kultura młodszy wczesny brąz w Polsce, Warszawa 1998.
• A. Nowak, Wczesny brąz w Europie Środkowej, Kraków 2005.
• M. Zieliński, „Ceramika wczesnego brązu – aspekty typologiczne”, w: Acta Archaeologica 12 (2012), s. 45‑63.
• P. Śliwiński, „Technologia odlewania żelaza w kulturze wczesnego brązu”, w: Polskie Studia Archeologiczne 8 (2018), s. 101‑119.