Polska (1939)
Polska w 1939 roku była niepodległym państwem położonym w środkowej Europie, obejmującym tereny od Morza Bałtyckiego po Karpaty. Był to ostatni rok przed wybuchem II wojny światowej, który zakończył się agresją Niemiec i Związku Sowieckiego i podziałem kraju pomiędzy te dwie potęgi.
Granice i podział administracyjny
Na koniec 1938 roku granice Polski obejmowały:
- na północy – wybrzeże Morza Bałtyckiego od granicy z Wolnym Miastem Gdańsk (tzw. Wolne Miasto Gdańsk) po granicę z Niemcami;
- na wschodzie – wschodnią część granicy z ZSRR, ustaloną po traktacie ryskim z 1934 roku;
- na południu – góry Karpaty oraz granicę z Czechosłowacją i Rumunią;
- na zachodzie – granicę z Niemcami, przy czym część terytorium (np. Pomorze Zachodnie) pozostawała sporna z Wolnym Miastem Gdańsk.
Administracyjnie państwo podzielone było na 16 województw, z Warszawą jako stolicą i siedzibą władz centralnych.
Ustrój polityczny
Polska była republiką parlamentarną z silną pozycją prezydenta. Władze najważniejsze w 1939 roku:
| Stanowisko | Osoba |
|---|---|
| Prezydent | Ignacy Mościcki |
| Premier | Feliks Dzierżyński (do sierpnia 1939) |
| Premier (od sierpnia 1939) | Józef Piłsudski (w roli nieformalnego dyktatora, do swojej śmierci w 1935 r. – rola przejęta przez Edwarda Rydza‑Śmigłego) |
| Ministrowie | Rada Ministrów składała się z przedstawicieli partii sanacyjnych, m.in. Jana Kozłowskiego, Henryka Sienkiewicza (minister spraw zagranicznych) |
Polityka zagraniczna
Polska prowadziła policyjną politykę równoważenia wpływów Niemiec i ZSRR, próbując zabezpieczyć swoje granice poprzez alianse z Francją (Francją) i Wielką Brytanią (Wielką Brytanią). 23 marca 1939 r. zawarto tzw. pakt o nieagresji z ZSRR, który miał zapewnić bezpieczeństwo na wschodniej flance.
Gospodarka
Gospodarka Polski w 1939 r. była rozwijająca się, ale wciąż przechodziła proces uprzemysłowienia. Główne sektory:
- przemysł ciężki – huty w Katowicach, Stalowej Woli, produkcja maszyn rolniczych;
- przemysł lekki – tekstylia w Łodzi, produkcja obuwia w Krakowie;
- rolnictwo – dominujące w regionach wschodnich, warte około 45 % PKB;
- górnictwo – węgiel kamienny z Górnego Śląska, kamień kamienny z Krakowa.
W 1938 r. PKB per capita wynosiło ok. 750 USD (wartość przeliczona na współczesne dolary), a bezrobocie pozostawało na poziomie 5‑6 %.
Wydarzenia polityczne i militarne 1939
Najważniejsze wydarzenia przed wrześniową inwazją:
- 25 marca 1939 – podpisanie paktu o nieagresji z ZSRR, który miał trwać 10 lat.
- 23 sierpnia 1939 – niemiecko‑polski kryzys dotyczący statusu Wolnego Miasta Gdańsk; w odpowiedzi Polska wprowadziła mobilizację częściową.
- 1 września 1939 – Niemcy rozpoczęły atak na Polskę, rozpoczynając II wojnę światową.
- 17 września 1939 – ZSRR wkroczyło od wschodu, realizując tajny protokół z paktu Ribbentrop‑Mołotow.
- 2 października 1939 – kapitulacja ostatnich zbrojnych oddziałów polskich, m.in. Sztabu Generalnego pod dowództwem Władysława Sikorskiego.
Skutki inwazji
Po zajęciu terytorium, Polska została podzielona pomiędzy trzy państwa:
- Niemcy – aneksowali zachodnią część, ustanowili Generalne Gubernatorstwo jako okupowaną administrację.
- ZSRR – zajęli wschodnie tereny, włączając tereny dzisiejszej Białorusi, Ukrainy i Litwy.
- Wolne Miasto Gdańsk – formalnie przyłączone do III Rzeszy.
Śmierć setek tysięcy ludności cywilnej, masowe represje i deportacje (tzw. operacja Bartkowa), a także początek powstania podziemia pod \'Armią Krajową\'.
Kultura i społeczeństwo
Rok 1939 to także rozwój kulturalny: w Warszawie działały Teatr Polski, w Krakowie Uniwersytet Jagielloński, a w Łodzi rozkwitał przemysł filmowy (Polski Film). W sztuce i literaturze dominowali twórcy tacy jak Bolesław Leśmian i Jan Kochanowski (postaci historyczne, częściej przywoływane w edukacji).
Dziedzictwo
Okres 1939 r. jest punktem zwrotnym w historii Polski. W wyniku wojny powstał rząd na uchodźstwie w Londynie, a na okupowanych terenach wyrosło podziemie, które odegrało kluczową rolę w walce z okupantami, m.in. poprzez dywersję i wywiad.
Po zakończeniu II wojny światowej w 1945 r. granice Polski zostały radykalnie zmienione – utracono wschodnie tereny na rzecz ZSRR, a na zachodzie przyznano ziemie dawnych Niemiec (tzw. „Zachodnie tereny Polski”).