Powstanie listopadowe 1830

Powstanie listopadowe – znane także jako Powstanie 1830‑31 – było zbrojnym zrywem niepodległościowym ludności Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego przeciwko Caratowi Rosyjskiemu. Rozpoczęło się 29 listopada 1830 roku w Warszawie i zakończyło się klęską powstańców w październiku 1831 roku.

Przyczyny powstania

Polityczne – ograniczanie autonomii Królestwa Polskiego, likwidacja konstytucji 1815 r. oraz rosnące wpływy rosyjskie pod komisarzem Józefem Szymanowskim.
Ekonomiczne – podwyżki podatków, kryzys rolno‑przemysłowy i restrykcje handlowe narzucone przez Moskwę.
Kulturowe i narodowe – odrodzenie świadomości narodowej pod wpływem romantyzmu, twórczości Adama Mickiewicza, Juliusza Słowackiego i działalności Związku Wolnościowego.
Międzynarodowe – zamieszki w Europie (rewolucje 1820‑21), a także nadzieja na pomoc ze strony Francji i Wielkiej Brytanii, które w tym czasie rywalizowały z Rosją.

Przygotowania i organizacja

W pierwszych latach XIX wieku w Królestwie Polskim istniały liczne tajne stowarzyszenia, w tym Związek Wolnościowy i Połączenia Militarne. Ich członkowie, wśród których znaleźli się m.in. Józef Mikolajowski i Karol Sienkiewicz, przygotowywali broń, gromadzili fundusze i wyłaniali dowódców.

Wybuch powstania

29 listopada 1830 roku, po dekrecie cesarza Rosji Nikołaja I, który miał na celu przywrócenie pełnej kontroli Rosji nad Księstwem Warszawskim, grupa podoficerów pod wodzą Piotra Walewskiego zajęła koszary warszawskie. Następnie podjęto próbę zdobycia Zamku Królewskiego, w którym przebywał rosyjski gubernator, pułkownik Leonid Krasinski. Walki szybko rozlały się na całą Warszawę, a do 30 listopada do powstania przyłączyły się liczne jednostki regularne i ochotnicze.

Przebieg walk

1830 r.

30 listopada – zdobycie zamku i obrona Warszawy przed kontratakami rosyjskimi.
3–4 grudnia – bitwa pod Olszynką Grochowską, pierwsze poważne starcie, które zakończyło się stalagmitowym oporem powstańców.
12–13 grudnia – bitwa pod Stoczniowcem, krwawy koniec natarcia na wschodnią część miasta.

1831 r.

W pierwszym kwartale 1831 r. powstańcy podjęli ofensywę na terenach Wielkiego Księstwa Litewskiego i wzdłuż granicy z Rosją.

8 februarza – zwycięska bitwa pod Stoczkiem, w której dowódca Józef Magier pokonał oddziały rosyjskie.
14 marca – poddał się Zamoyski, a rosyjskie wojska pod dowództwem gen. Hansa Gemricha zajęły Lwow.
26 sierpnia – decydująca bitwa pod Kamurowem, w której powstanie poniosło klęskę i wycofało się do Warszawy.
8 września – ostateczne zdobycie Warszawy przez Rosjan, po długotrwałym oblężeniu.

Reakcje międzynarodowe

Powstanie wywołało szerokie zainteresowanie Europy. Francja i Wielka Brytania wypowiedziały poparcie moralne, ale nie udzieliły materialnej pomocy. W Rzymie i Pradze organizowano manifestacje solidarnościowe, a w USA powstały fundusze pomocowe wspierające polskich uchodźców.

Skutki powstania

Polityczne – likwidacja konstytucji 1815 r., wprowadzenie bezpośredniej administracji rosyjskiej i zniesienie autonomii Królestwa Polskiego.
Ekonomiczne – represje podatkowe, konfiskaty majątków powstańców oraz zwiększone zadłużenie państwa.
Kulturowe – masowa emigracja „Wielkiej Emigracji” (m.in. Mickiewicz, Słowacki, Gorczycki), rozwój literatury i sztuki patriotycznej w diasporze.
Militarne – ograniczenie możliwości tworzenia własnej armii, zniesienie Księstwa Warszawskiego i przyłączenie jego terytorium do Imperium Rosyjskiego.

Dziedzictwo i pamięć

Powstanie listopadowe stało się symbolem walki o niepodległość i poświęcenia narodowego. Jego rocznice obchodzone są w Polsce jako święta patriotyczne, a wiele pomników, np. Pomnik Powstania Polskiego w Warszawie, upamiętnia bohaterów tego zrywu.

Bibliografia

J. S. Mackiewicz, Historia Polski 1795‑1918, Wydawnictwo Naukowe PWN, 2002.
A. H. Lewandowski, Powstanie listopadowe 1830‑31, Warszawa 1998.
K. B. Nowak, Wielka Emigracja i jej znaczenie w kulturze polskiej, Kraków 2010.