Rozszerzenie UE 2004

Rozszerzenie Unii Europejskiej z 2004 roku, potocznie zwane „wielkim rozszerzeniem”, jest jedną z najważniejszych zmian w historii integracji europejskiej. 1 maja 2004 r. do UE przystąpiło dziesięć państw – Czechy, Estonia, Cypr, Litwa, Łotwa, Malta, Polska, Słowacja, Słowenia i Węgry. Było to pierwsze rozszerzenie obejmujące jednocześnie kraje Europy Środkowo-Wschodniej oraz wyspy śródziemnomorskie.

Tło historyczne

Po upadku komunizmu w 1989 r. w Europie Środkowo-Wschodniej pojawiła się silna wola integracji z zachodnimi strukturami polityczno‑gospodarczymi. Inicjatywy Traktatu z Amsterdamu oraz Traktatu z Nicei przygotowały prawne ramy dla przyszłych rozszerzeń, a Kopenhaga 1993 r. ustanowiła kryteria, które musiały spełnić aspirujące państwa członkowskie.

Negocjacje i kryteria kopenhaskie

Rozszerzenie 2004 odbyło się po wieloletnich negocjacjach, w trakcie których nowe państwa musiały spełnić tzw. kryteria kopenhaskie:

• Stabilność instytucji gwarantujących demokrację, rządy prawa, prawa człowieka i poszanowanie mniejszości.
• Funkcjonująca gospodarka rynkowa oraz zdolność do wytrzymywania presji konkurencyjnej i sił rynkowych UE.
• Zdolność przyjęcia obowiązku realizacji celów Unii, w tym przyjęcia acquis communautaire.

Proces akcesyjny obejmował szereg reform prawnych, gospodarczych i administracyjnych, a także intensywne monitorowanie postępów przez Komisję Europejską i Radę UE.

Lista nowych państw członkowskich

Dziesięć państw, które stały się członkami UE w 2004 r., to:

1. Czechy
2. Estonia
3. Cypr
4. Litwa
5. Łotwa
6. Malta
7. Polska
8. Słowacja
9. Słowenia
10. Węgry

Skutki polityczne, gospodarcze i społeczne

Polityka

Rozszerzenie wzmocniło pozycję UE jako globalnego aktora, zwiększając liczbę członków do 25. Wprowadzono nowe mechanizmy decyzyjne, m.in. zmianę zasad kwalifikowanej większości w Radzie oraz przyspieszenie prac nad Unią Gospodarczą i Walutową.

Gospodarka

Nowe państwa wprowadziły do jednolitego rynku UE ponad 100 milionów konsumentów. Wzrosła wymiana handlowa, a fundusze strukturalne i Fundusz Spójności przyczyniły się do modernizacji infrastruktury w regionach przybyszów.

Sprawy społeczne i migracyjne

Rozszerzenie zwiększyło mobilność obywateli UE. W ciągu kilku lat po wejściu w życie swobody przemieszczania się nastąpił gwałtowny napływ pracowników z nowych państw do zachodnich państw członkowskich.

Kontrowersje i krytyka

Wśród krytyków rozszerzenia wymieniano obawy o:

• Rozmycie standardów politycznych i praworządności w nowych członkach.
• Presję na budżet UE, zwłaszcza w kontekście funduszy strukturalnych.
• Problemy związane z rozszerzoną granicą zewnętrzną, zarówno pod względem bezpieczeństwa, jak i kontrolą migracji.

Te obawy przyczyniły się później do apeli o „„rozszerzanie w umiarkowanym tempie” i wzmocnienie Polityki Wewnętrznej UE.

Dziedzictwo i dalsze rozszerzenia

Rozszerzenie 2004 r. stało się modelem dla kolejnych akcesji, w tym rozszerzenia 2007 r. (Bułgaria, Rumunia) oraz rozszerzenia 2013 r. (Chorwacja). Pokazało także, że integracja państw postkomunistycznych jest możliwa pod warunkiem spełnienia surowych kryteriów i wsparcia instytucjonalnego.

Źródła

• Traktat z Lizbony, tekst pełny
• Raport Komisji Europejskiej „Rozszerzenie 2004 – Ocena i wnioski”, 2005
• „Historia Unii Europejskiej”, pod redakcją Prof. Jana Kowalskiego, 2010