siódma
siódma – forma żeńska i nijaka liczebnika głównego porządkowego od liczby siedem, oznaczająca ósmą pozycję w kolejności liczenia (np. siódmy dzień tygodnia – poniedziałek). W języku polskim liczebniki porządkowe odmieniają się przez przypadki, rodzaje i liczby, podobnie jak przymiotniki.
Etymologia
Słowo pochodzi od prasłowiańskiego *sedmъ („siedem”), z którego wyewoluowała forma „siódmy” poprzez dodanie końcówki -y typowej dla liczebników porządkowych. Zmiana samogłoski e → ó jest wynikiem tzw. wielkiej wymiany samogłoskowej zachodzącej w językach słowiańskich.
Gramatyka
- Rodzaj męskoosobowy: siódmy (np. siódmy człowiek)
- Rodzaj żeński: siódma (np. siódma książka)
- Rodzaj nijaki: siódme (np. siódme piętro)
Odmiana przez przypadki jest analogiczna do odmiany przymiotnika dobry:
| Przypadek | Rodzaj męskoosobowy | Rodzaj żeński | Rodzaj nijaki |
|---|---|---|---|
| Mianownik | siódmy | siódma | siódme |
| Dopełniacz | siódmego | siódmej | siódmego |
| Celownik | siódmemu | siódmej | siódmemu |
| Biernik | siódmego | siódmą | siódme |
| Narzędnik | siódmym | siódmą | siódmym |
| Miejscownik | siódmym | siódmej | siódmym |
| Wołacz | siódmy | siódma | siódme |
Użycie w liczbach i systemach liczbowych
W systemie dziesiętnym siódma pozycja od prawej strony (licząc od jedności) jest określana jako dziesiątka – np. w liczbie 375 cyfra „7” jest siódmą w kolejności rosnącej (licząc od zera). W kontekście systemu rzymskiego liczba 7 zapisywana jest jako VII, a jej porządkowy odpowiednik to septimus w łacinie.
Rola w kulturze i symbolice
„Siódma” ma liczne znaczenia symboliczne:
- W chrześcijaństwie siódmy dzień tygodnia – niedziela – jest dniem odpoczynku i kultu.
- W mitologii greckiej istnieje pojęcie „siódmego kontynentu” (Atlantyda) jako miejsca niezwykłego.
- W muzyce „siódma” to interwał pomiędzy pierwszą a siódmą stopą skali, określany jako septymy.
- W sportach drużynowych siódma pozycja najczęściej odnosi się do bramkarza (np. w piłce nożnej numer 1 to bramkarz, a „siódma linia” – linia boczna).
Przykłady w zdaniach
- To jest dzień siódmy w kalendarzu gregoriańskim.
- W szkole jest siódma klasa, w której uczniowie zaczynają uczyć się języka angielskiego intensywnie.
- W filmie „Siódma Hełma” (1957) główny bohater staje przed trudnym wyborem.
Pokrewne terminy
Do grupy liczebników porządkowych należą także: pierwszy, drugi, trzeci, czwarty, piąty, szósty, ósmy, dziewiąty i dalsze.
Bibliografia
- J. K. Bąkowski, Gramatyka języka polskiego. Liczebniki porządkowe, Warszawa 2014.
- M. K. Wróblewski, Historia języka polskiego, Kraków 2010.
- J. G. Łukasiewicz, Słownik etymologiczny języka polskiego, Poznań 2009.