Soma
Definicja
Soma jest pojęciem wieloznacznym, które występuje w różnych dziedzinach nauki, literatury, religii i kultury popularnej. Najczęściej odnosi się do:
- ciała komórkowego w biologii, zwłaszcza w kontekście neuronów i innych komórek nerwowych,
- mitycznego napoju spożywanego w starożytnych wedach,
- środka psychoaktywnego opisanego w powieści „Brave New World” autorstwa Aldousa Huxleya,
- terminu używanego w mikroanatomii do określenia twardej tkanki mózgu (soma mózgowa).
Etymologia
Słowo „soma” pochodzi z języka greckiego σῶμα oznaczającego „ciało”. W starożytnych tekstach wedyjskich nazwa ta została przyjęta jako określenie mistycznego napoju, a później została przyswojona przez naukę i kulturę popularną.
Soma w biologii
W biologii termin soma odnosi się do:
- ciała komórkowego – całości struktury komórki pomijając jej wypustki (np. dendryty w neuronie);
- ciała neuronu – część neuronu zawierająca jądro komórkowe i większość organelli, określana jako soma neuronu;
- tkanki somatyczne – wszystkie komórki organizmu oprócz komórek płciowych (gamet).
Soma w neuroanatomii
W mikroanatomii mózgu somę określa się jako centralną część neuronu, w której znajduje się jądro komórkowe. To właśnie w somie odbywa się synteza białek niezbędnych do funkcjonowania synaps oraz transport neuroprzekaźników.
Soma w religii wedyjskiej
W starożytnych tekstach wedach Soma jest opisane jako boski napój, przygotowywany z nieznanej rośliny i spożywany podczas rytuałów mających zapewnić nieśmiertelność i wiedzę. Niektórzy badacze łączą ją z miskocyj (Amanita muscaria) lub innymi roślinami halucynogennymi.
Soma w literaturze i kulturze popularnej
Najbardziej rozpoznawalny w kontekście kultury zachodniej jest Soma jako narkotyk kontrolujący społeczeństwo w powieści „Brave New World” (1932) autorstwa Aldousa Huxleya. W tej dystopii soma jest syntetycznym środkiem, który eliminuje stres i zapewnia chwilową euforię, jednocześnie hamując indywidualne myślenie.
Motyw ten pojawia się także w grach komputerowych (np. Mass Effect), w muzyce (np. album Soma zespołu The SOMA) oraz w innych dziełach artystycznych, gdzie symbolizuje zarówno ucieczkę od rzeczywistości, jak i kontrolę społeczną.
Zastosowania medyczne i badawcze
W medycynie pojęcie soma używane jest w odniesieniu do:
- badania patologii somatycznej, czyli chorób ciała poza układem rozrodczym,
- analiz struktury somatycznej w badaniach neuroobrazowania,
- badania wpływu substancji psychoaktywnych (np. syntetycznych odpowiedników somy) na ludzki układ nerwowy.
Powiązane pojęcia
Warto zapoznać się także z następującymi artykułami: