encyklopedia.run.place

Kobza

Kobza – tradycyjny instrument muzyczny z grupy instrumentów strunowych, popularny w Ukrainie, Rosji, Polsce oraz na terenach byłego Związku Radzieckiego. Charakteryzuje się pudłem rezonansowym o kształcie prostokątnym lub lekko trapezowym, krótką szyjką oraz zwykle czterema‑sześcioma strunami metalowymi lub nylonowymi.

Spis treści

Definicja

Kobza jest instrumentem strunowym, w którym dźwięk powstaje w wyniku drgań strun pobudzonych palcami lub kostką. Instrument ten zalicza się do rodziny lutni, a jego klasyczna wersja ma 4‑6 pojedynczych strun, które mogą być strojoniane w różny sposób w zależności od tradycji regionalnej.

Historia

Pochodzenie kobzy jest tematem licznych debat etymologicznych i archeologicznych. Najstarsze odniesienia do instrumentu pochodzą z czasu słowiańskiego, gdzie był używany przy odprawianiu rytuałów religijnych oraz w śpiewach ludowych. W XV‑XVI w. rozpowszechniła się w Ukrainie jako element dworskiej i wiejskiej muzyki.

W XIX w., pod wpływem rozwoju instrumentów fortepianowych i charakteru romantycznego, kobza zaczęła przybierać bardziej wyrafinowaną formę, z bogatszym pudłem rezonansowym i zwiększoną liczbą strun (do 8‑10). W okresie rewolucji rosyjskiej i powstania ZSRR kobza stała się symbolem narodowego folkloru i była promowana przez państwowe organizacje kulturalne.

Budowa i strojenie

Typowy szkielet kobzy składa się z czterech części:

  • pudło rezonansowe – najczęściej wykonane z drawa lipowego, klonowego lub brzozowego; posiada otwór rezonansowy (tzw. różek), przez który wydobywa się dźwięk;
  • szyjka – krótka, zwykle bez progów, na której mocuje się podstruny lub mostki;
  • mostek – przenosi drgania strun na pudło; w nowoczesnych instrumentach bywa regulowany.
  • struny – metalowe (stalowe lub mosiężne) lub nylonowe; najczęściej 4‑6, rzadziej 8‑10 w wersjach koncertowych.

Strojenie kobzy różni się w zależności od regionu:

  • W Ukrainie tradycyjny układ to re, sol, dź, la (od najniższej do najwyższej struny);
  • W Rosji przyjmuje się strojenie w kwintach, np. c, g, d, a;
  • W Polsce popularne są wersje strojenia na g, d, a, e, co ułatwia grę w tonacji C‑dur.

Technika gry

Gra na kobzie wymaga precyzyjnej koordynacji palców obu dłoni:

  • pańska ręka (zwykle lewa) trzyma instrument przy pudle, kształtując pozycję i kontrolując rezonans;
  • prawa ręka (w przypadku gry praworęcznej) używa kostki lub palców do szarpania lub pociągania strun. W tradycji wschodniej często stosuje się technikę „plecenia” (angielski plectrum).

W repertuarze znajdują się zarówno melodie ludowe (tzw. kolomy, dumy, kozachok), jak i utwory o charakterze instrumentalnym, które mogą pełnić funkcję akompaniamentu wokalnego.

Rola w kulturze

Kobza odgrywała istotną rolę w tradycjach ludowych:

  • była towarzyszem śpiewu ludowego podczas wesel, dożynek i świąt;
  • stanowiła symbol tożsamości narodowej, zwłaszcza w Ukrainie i Rosji, gdzie bywała określana mianem „narodowego instrumentu”;
  • w XVII‑XVIII w. kobza była wykorzystywana w musice dworskiej, zwłaszcza w ukraińskich zespółach folkowych.

Wybitni muzykowie

Do najsłynniejszych wykonawców kobzy należą:

  • Andrij Samoylo (ukraiński muzyk folklorystyczny, XIX w.);
  • Mikola Lysov (twórca współczesnych aranżacji kobzowych, XX w.);
  • Witold Wróblewski – polski muzyk klasyczny, który wprowadził kobzę do repertuaru koncertowego.

Współczesne zastosowanie

W XXI w. kobza przeżywa renesans dzięki:

Pokrewne instrumenty

W rodzinie instrumentów lutniowych kobzę łączy wiele podobieństw z:

  • lirą – instrument o krótszej szyjce i większej liczbie strun, używany w Średniowieczu;
  • lutnią – klasyczna europejska lutnia o dużym pudle rezonansowym;
  • bandurą – bardziej rozbudowana ukraińska lutnia z dość liczną liczbą strun (od 20 do 65);
  • domrą – mały rosyjski instrument o trzech strunach, popularny w muzyce ludowej.

Bibliografia

  • Kowalski, J. Instrumenty ludowe Europy Wschodniej. Warszawa: Wydawnictwo Muzyczne, 2002.
  • Petrenko, L. Kobza – historia i tradycja. Kijów: Akademia Sztuk Pięknych, 2015.
  • Nowak, M. „Rola kobzy w polskim folklorze”. Studia Folklorystyczne 28 (2018): 45‑62.