John Locke

John Locke (ang. John Locke) – angielski filozof, lekarz i myśliciel polityczny, uważany za jednego z najważniejszych przedstawicieli empiryzmu oraz filozofii politycznej XVII–XVIII wieku. Jego prace, zwłaszcza Rozprawa o ludzkim rozumie oraz Dwa traktaty o rządzie, wywarły ogromny wpływ na rozwój oświecenia, teorii praw człowieka i współczesnych systemów demokratycznych.

Życiorys

Wczesne lata

John Locke urodził się 1632 roku w Wraysbury w hrabstwie Berkshire w Anglii, w rodzinie zamożnego kupca tkanin, Nathaniela Lockea. W 1652 rozpoczął studia na Uniwersytecie Oksfordzkim, początkowo na wydziale nauk przyrodniczych, a później przeniósł się na Kolegium Krzyżackie (Oblique College), gdzie studiował medycynę i filozofię.

Kariera akademicka i medyczna

Po uzyskaniu dyplomu w 1667 roku Locke podjął pracę jako lekarz przydworski w domu Earl of Monmouth. W 1668 roku wyjechał do Francji, aby kontynuować nauki medyczne pod opieką René Descartes (przez śmierć tego filozofa, Locke musiał pozostać w Paryżu i kontynuować samodzielne badania). Po powrocie do Anglii w 1669 roku podjął współpracę z Edwardem Sirem, przy czym w 1670 roku uzyskał tytuł lekarza Kolegium Królewskiego lekarzy.

Okres polityczny i działalność publiczna

Podczas Wielkiej Rewolucji Angielskiej (ok. 1640–1660) Locke sprzyjał ideom liberalnym i popierał Wilhelmowi Oksfordzkiemu oraz Jakubowi II. Po zamachu w Rewolucji Chwalebnej w 1688 roku został powołany do Kongresu Angielskiego, gdzie współtworzył Bill of Rights 1689.

Dzieła

• Rozprawa o ludzkim rozumie (Essay Concerning Human Understanding, 1689) – dzieło filozoficzne, w którym Locke przedstawia tezę o tabula rasa (umysł jako czysta karta) oraz wyróżnia cztery rodzaje pojęć: proste, złożone, pierwsze i pochodne.
• Dwa traktaty o rządzie (Two Treatises of Government, 1689) – fundamentalny tekst filozofii politycznej, w którym Locke broni naturalnych praw człowieka oraz zasady, że władza polityczna opiera się na umowie społecznej i musi chronić życie, wolność i własność.
• Listy o tolerancji (Letters Concerning Toleration, 1692) – argumenty za wolnością religijną i rozdziałem kościoła od państwa.
• Rozważania o edukacji (Some Thoughts Concerning Education, 1693) – traktat o wychowaniu i edukacji, w którym Locke podkreśla znaczenie doświadczenia i praktycznej nauki.

Filozofia

Epistemologia

W Rozprawie o ludzkim rozumie Locke odrzuca wrodzone idee, które było charakterystyczne dla Descartesa. Według niego wszystkie pojęcia i wiedza pochodzą z doświadczenia, które dzieli się na doświadczenie wrażeniowe (odczucia zmysłowe) oraz doświadczenie refleksyjne (działania umysłu, takie jak rozumowanie i porównywanie).

Polityka

Locke formułuje koncepcję praw naturalnych – prawo do życia, wolności i własności. Twierdzi, że społeczeństwo powstaje w wyniku umowy społecznej, w której ludzie przekazują część swojej władzy rządowi, aby chronił ich naturalne prawa. W razie naruszenia tych praw obywatelom przysługuje prawo do rewolucji i zmiany władzy.

Religia i tolerancja

W Listach o tolerancji Locke argumentuje, że państwo nie ma kompetencji do narzucania wyznania religijnego, ponieważ religia jest kwestią sumienia i nie wpływa bezpośrednio na porządek publiczny. Jego poglądy przyczyniły się do rozwoju liberalizmu i idei świeckiego państwa.

Wpływ i dziedzictwo

John Locke wywarł znaczny wpływ na myśl oświeceniową. Jego koncepcje były inspiracją dla Thomas Jeffersona przy tworzeniu Deklaracji Niepodległości w 1776 roku, a także dla Józefa Burgelego i Jean‑Jacques’a Rousseau. W XIX wieku jego idee zostały rozwinięte przez Davida Hume’a i Johna Stuarta Milla. Współczesne systemy demokratyczne i koncepcje praw człowieka, w tym Powszechna Deklaracja Praw Człowieka (1948), zawierają elementy lockeowski.

Bibliografia

• Locke, John. Essay Concerning Human Understanding. Londyn: Odrodzenie, 1689.
• Locke, John. Two Treatises of Government. Londyn: Odrodzenie, 1689.
• Locke, John. Letters Concerning Toleration. Londyn: Odrodzenie, 1692.
• Locke, John. Some Thoughts Concerning Education. Londyn: Odrodzenie, 1693.

Patriarcha przyjętych pojęć

Jako twórca pojęć takich jak tabula rasa, prawa naturalne i umowa społeczna, Locke pozostaje jedną z kluczowych postaci w historii filozofii. Jego dzieła są obowiązkową lekturą w ramach studiów z filozofii, politologii oraz historii nowożytnej.