Konfederacja targowicka

Konfederacja targowicka – związek szlachecki utworzony w 1792 roku w Targowicy koło Lwowa (obecnie w Ukrainie), którego celem było przeciwstawienie się reformom Stanisława Augusta Poniatowskiego i Rzeczypospolitej Obojga Narodów opartej na liberalizmie i magnaterii. Konflikt doprowadził do interwencji Rosji i przyspieszył upadek państwa polsko‑litewskiego.

Geneza

Po pierwszej rozbiorze Polski w 1772 r. w Rzeczypospolitej rozpoczął się okres intensywnych reform, których najważniejszym dokumentem stał się Konstytucja 3 maja z 1791 r. Reformatorska elita, na czele z królem oraz patriotami, dążyła do wzmocnienia władzy centralnej, likwidacji liberum veto oraz uregulowania stosunków z mniejszościami narodowymi. Szybka modernizacja spotkała się z oporem konserwatywnej szlachty, zwłaszcza w śród prowincji wschodnich, które obawiały się utraty przywilejów i utraty wpływów rosyjskich.

Powstanie konfederacji

27 maja 1792 r. w Targowicy pod przywództwem hetmana województwa litewskiego Józefa Kossakowskiego oraz hrabiego Stanisława Obuchowicza i hrabiego Franciszka Koźmiana proklamowano konfederację, wzywając rosyjskiego cara Katarzynę Wielką do interwencji w obronie tradycyjnych przywilejów szlacheckich. Deklaracja konfederacji została podpisana w obecności rosyjskiego dowódcy Wołskiego Potemkina, co zapewniło jej międzynarodowy charakter.

Treść i postanowienia

Uznanie Traktatu w Pińczowie (1790) i Paktu w Kierenkowie (1788) za nieważne;
Nieuznanie Konstytucji 3 maja i przywrócenie wcześniejszej ustroju opartego na liberum veto;
Wezwanie rosję do „ochrony praw szlacheckich” i zapewnienia «gwarancji bezpieczeństwa».

Reakcja władz Rzeczypospolitej

Król Stanisław August Poniatowski oraz zwolennicy reform podjęli próbę obrony niepodległości w ramach wojny polsko‑rosyjskiej w 1792 r.. Mimo początkowych sukcesów wojskowych, przewaga liczebna i logistyczna armii rosyjskiej oraz brak szerokiego poparcia wśród szlachty doprowadziły do klęski. 22 lipca 1792 r. król podpisał tzw. drugą awansję – akt przyznania przywilejów konfederatom i zwrócenie się w stronę Rosji.

Skutki polityczne i społeczne

Konfederacja targowicka przyczyniła się do II rozbioru Polski w 1793 r., w wyniku którego Rosja i Prusy dokonały kolejnego podziału terytorium Rzeczypospolitej. Działania konfederatów doprowadziły również do:

osłabienia monarchii i ograniczenia władzy królewskiej;
zwiększenia wpływów Rosji w Polsce, co utrwaliło zjawisko tzw. „zależności od Rosji”;
rozpalenia nastrojów niepodległościowych, które przekształciły się w < a href="/Powstanie_kościuszkowskie">powstanie kościuszkowskie w 1794 r.;
przyśpieszenia upadku Rzeczypospolitej Obojga Narodów i jej ostatecznego zniknięcia w 1795 r.

Dziedzictwo i ocena historyczna

W późniejszej historiografii konfederacja była postrzegana jako przykład zdrady narodowej i współpracy z agresorem. W XIX‑wczesnym romantyzmie uznano ją za „konfederację zdrady”, a w XX‑wiekowych badaniach Jerzy Klemensiewicz oraz Andrzej Wierzbowski ukazali jej przyczyny jako złożony splot czynników społeczno‑ekonomicznych, konfliktu interesów między szlachtą a królem oraz rosnącej roli Rosji w regionie.