Rozbiór Polski
Rozbiór Polski to określenie trzech dokonanych w latach 1772, 1793 i 1795 podziałów terytorium Rzeczypospolitej Obojga Narodów pomiędzy trzy sąsiadujące mocarstwa: Rosję, Królestwo Prus oraz Cesarstwo Austriackie. Był to proces pozbawienia Polski niepodległości, który zakończył się całkowitym zniknięciem państwa z mapy Europy na 123 lata.
Geneza i przyczyny
Osłabienie struktury wewnętrznej Rzeczypospolitej oraz rosnące napięcia międzynarodowe przyczyniły się do podziału kraju. Najważniejsze czynniki to:
- Parlamentarna anarchia rozliczna i liberum veto, które paraliżowały Sejm.
- Trwająca od 1665 wojna z Szwedami i późniejsze konflikty z Turcją oraz Rosją.
- Niedostateczna reforma państwa, mimo prób przyjęcia Konstytucji 3 Maja w 1791 roku.
- Ambicje terytorialne sąsiednich mocarstw dążących do zwiększenia wpływów w Europie Środkowo-Wschodniej.
Poszczególne rozbiory
Rozbiór pierwszego – 1772
W wyniku presji Rosji, Prus i Austrii pod podpisem traktatu w St. Petersburgu Rzeczpospolita utraciła:
- Rosja – część wschodniej Ukrainy i Białorusi.
- Prusy – Pomorze Gdańskie, kolejny fragment Wielkopolski.
- Austria – część Małopolski, w tym południową część Podkarpacia.
Rozbiór drugi – 1793
Po nieudanym powstaniu Kosciuszki i upadku konstytucji Rosja i Prusy dokonały kolejnego podziału. Najważniejsze straty to:
- Rosja – zachodnia Ukraina, część Mazowsza.
- Prusy – centralna część Wielkopolski, część Śląska.
Rozbiór trzeci – 1795
Po klęsce powstania koszyckiego i ostatecznym upadku Rzeczypospolitej, ostatni podział zakończył państwowość Polski:
- Rosja – cała zachodnia i centralna część ziem polskich, w tym Warszawa.
- Prusy – Wielkopolska, część Lubelszczyzny, Pomorze.
- Austria – Galicja, część Małopolski, ziemie podkarpackie.
Skutki rozbiorów
Rozbiory przyniosły Polska utratę niepodległości na ponad sto lat, co wywarło ogromny wpływ na życie społeczne i kulturalne:
- Powstanie ruchu filomackiego i narodowego odrodzenia.
- Rozwój literatury i sztuki w okresie romantyzmu polskiego, m.in. twórczość Adama Mickiewicza.
- Tworzenie struktur konspiracyjnych i polskiej diaspora w Europie Zachodniej.
- Przygotowanie podwalin pod odzyskanie niepodległości w 1918 roku i powstanie II Rzeczypospolitej.
Upamiętnienie
Współczesna Polska obchodzy w 11 listopada Dzień Niepodległości, a w kulturze pamięć o rozbiorach jest tematem wielu dzieł literackich, filmów i wystaw muzealnych. Jednym z symboli jest pomnik Tadeusza Kościuszki w Warszawie, upamiętniający walkę o niepodległość.
Źródła i dalsza lektura
W celu pogłębienia wiedzy zaleca się zapoznanie z następującymi artykułami: