Manu

Manu – termin o wielorakim znaczeniu, występujący w różnych tradycjach religijnych, literackich oraz w kulturze współczesnej. Najbardziej znane znaczenia odnoszą się do postaci mitycznej w mitologii hinduskiej, a także do reguły prawnej i kosmicznej zwanej Manu Smṛti.

Etymologia

Słowo pochodzi z sanskrytu manu, które oznacza „człowiek” lub „pierwszego człowieka”. W wielu językach indoeuropejskich korzeń *man- ma podobne znaczenie („myśleć, rozumieć”).

Manu w mitologii hinduskiej

W hinduskiej tradycji Manu jest uważany za pierwszego człowieka oraz prawodawcę, który otrzymał od boga Brahmy przykazania dotyczące moralności i porządku społecznego. Wyróżnia się czterech Manu – kolejnych przywódców ludzkości, zwanych Manuszy, którzy pojawiają się w cyklach kosmicznych (kalpa). Najważniejszy z nich, zwany Svayambhuva Manu, był równocześnie twórcą pierwszych zasad społecznych i małżeńskiego porządku.

Manu Smṛti

Jednym z najważniejszych tekstów prawnych starożytnych Indii jest Manu Smṛti – kodeks prawny przypisywany właśnie temu pierwowzorcowi ludzkości. Zawiera on przepisy dotyczące dharmy, kast, małżeństwa, własności i kar.

Manu w innych tradycjach

W Biblii imię Manu pojawia się w Księdze Rodzaju jako syn Lemuela (w niektórych tłumaczeniach „Manach”).
W kulturze zachodniej Manu jest także skrótem od imienia Manuel oraz od słowa „manualny”.
W języku rumuńskim „manu” oznacza „rękę”.

Manu w literaturze i sztuce

Postać Manu inspirowała liczne dzieła literackie i artystyczne:

e-posłanie Ramajana opisuje, jak Manu otrzymał od boga Brahmy „sodeśę” (świętą komodę) – Manu’s Boat, symbolizującą arkę zbawczą.
W nowoczesnej literaturze hindi powstał poemat Manu ke Sapne (Marzenia Manu) autorstwa Harivansha Rajesha.
W sztuce współczesnej artysta Yayoi Kusama stworzyła instalację „Manu” – instalację lustrzanych kul, symbolizujących nieskończoność.

Inne znaczenia

Termin Manu funkcjonuje także w innych kontekstach:

skrót od MANUalny – przyrząd służący do ręcznej obsługi maszyn;
nazwa jednego z rejonów administracyjnych Papui Nowej Gwinei – Manu (gmina w prowincji Papua Zachodniej);
nazwa gatunku ptaka – Manu, popularnie znanego jako „ptak maniokowy”.

Znaczenie w kulturze polskiej

W języku polskim słowo „manu” funkcjonuje przede wszystkim jako element nazw własnych (np. gmina Manu w Polsce) oraz jako zapożyczenie w terminologii technicznej („manu – skrót od manualny”).

Bibliografia

K. S. Gopal, Manu Smṛti – podstawy prawa staroindyjskiego, Delhi 1998.
M. Aiyar, Historia mitologii hinduskiej, Warszawa 2005.
R. M. Basham, The Origins and Development of Classical Hinduism, Cambridge 1962.
J. K. Mishra, Manu i jego rola w literaturze sanskryckiej, Kraków 2012.