Rada Bezpieczeństwa ONZ

Rada Bezpieczeństwa Organizacji Narodów Zjednoczonych (w skrócie RBS ONZ) – jeden z najważniejszych organów Organizacji Narodów Zjednoczonych (ONZ), odpowiedzialny za utrzymanie międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa. Rada posiada szerokie kompetencje, w tym prawo do zatwierdzania sankcji, tworzenia misji pokojowych oraz podejmowania decyzji o użyciu siły zbrojnej.

Historia

Koncepcja Rady Bezpieczeństwa wywodzi się z Ligi Narodów, ale jej współczesna forma została uregulowana w Traktacie założycielskim ONZ z 1945 roku. Pierwsze posiedzenia odbyły się w San Francisco w kwietniu 1946 r., a działalność Rady rozpoczęła się formalnie 24 października 1945 roku, kiedy to przyjęto Kartę Narodów Zjednoczonych.

Skład i struktura

Rada Bezpieczeństwa składa się z 15 członków, z czego:

• 5 stałych członków (Stany Zjednoczone, Rosja, Chiny, Francja, Wielka Brytania) – posiadają prawo weta.
• 10 niestałych członków, wybieranych na dwuletnią kadencję przez Zgromadzenie Generalne ONZ. Cztery spośród nich są wybierani co roku, aby zapewnić ciągłość rotacji.

Kompetencje i uprawnienia

Rada Bezpieczeństwa ma wyłączne uprawnienia w zakresie:

• Ustalania rezolucji dotyczących utrzymania pokoju i bezpieczeństwa.
• Nałożenia sankcji ekonomicznych, handlowych i militarnych na państwa lub podmioty, które zagrażają pokojowi.
• Utworzenia i kierowania misjami pokojowymi (np. siłami pokojowymi ONZ).
• Zatwierdzania interwencji militarnych oraz autoryzacji użycia siły zbrojnej (tzw. operacji „Chapter VII” Karty ONZ).
• Rozstrzygania sporów między państwami (np. poprzez skierowanie sprawy do Międzynarodowego Trybunału Karnego).

Procedura decyzyjna

Decyzje Rady przyjmowane są w formie rezolucji. Aby rezolucja została przyjęta, potrzebna jest większość głosów (co najmniej 9 z 15 głosujących) i brak sprzeciwu – weta – jednego ze stałych członków. Veto może tylko odrzucić projekt rezolucji, nie jest natomiast wymagalne do przyjęcia rezolucji pod przyjęciem warunków dodatkowych (tzw. „proceduralny weto”, który nie dotyczy rezolucji o charakterze proceduralnym).

Najważniejsze działania i interwencje

W ciągu ponad siedmiu dekad działalności Rady Bezpieczeństwa podjęła liczne ważne decyzje, m.in.:

• Ustanowienie strefy zdemilitaryzowanej na granicy koreańskiej po wojnie koreańskiej (1950‑1953).
• Udzielenie mandatów na misje pokojowe w Kongo (1960‑1964), Zambii (1964‑1969) oraz w praktycznie każdym konflikcie od lat 90. XX wieku (np. Kosowo, Somalia, Libia, Syria).
• Nałożenie szerokich sankcji na Irak po inwazji do Kuwejtu (1990‑1991) oraz na Iran w związku z programem nuklearnym.
• Udzielenie autoryzacji do interwencji NATO w Albanii (1999) oraz w Afganistanie (2001).

Kontrowersje i krytyka

Działalność Rady Bezpieczeństwa jest przedmiotem licznych debat i krytyki. Najczęściej podnoszone zarzuty to:

• Monopol weta stałych członków – krytykowane jako narzędzie utrzymania hegemonii i blokowanie działań w sytuacjach, gdy interesy jednego ze stałych członków stoją w sprzeczności z potrzebą interwencji.
• Nierównomierny podział mocy – krytyka, że pięć stałych członków nie odzwierciedla aktualnego układu sił geopolitycznych (np. brak stałego członka z Afryki, Ameryki Łacińskiej). Propozycje reform obejmują wprowadzenie nowych stałych członków (np. Indie, Niemcy, Japonia).
• Wykorzystywanie rezolucji jako narzędzia politycznego – przykłady to decyzje dotyczące konfliktów w Palestynie czy Sudanie Południowym.

Reformy i perspektywy

Od końca lat 90. XXI wieku trwają liczne próby reformy Rady Bezpieczeństwa. Najważniejsze wnioski:

• W 2005 r. Zgromadzenie Generalne ONZ przyjęło raport Komisji Dyplomatycznej (tzw. „Raport Lichtensteina”), w którym zaproponowano rozszerzenie liczby stałych i niestałych członków oraz ograniczenie prawa weta.
• W 2015 r. w ramach szczytu ONZ podjęto dyskusję o wprowadzeniu „weta pół‑proceduralnego”, które miałoby ograniczyć możliwość stałego członka do blokowania jedynie decyzji o charakterze militarnym.
• Do tej pory żadne z proponowanych rozszerzeń nie zostało przyjęte, ze względu na sprzeciw kilku stałych członków, zwłaszcza USA i Rosji.

Powiązane pojęcia

Karta Narodów Zjednoczonych • Zgromadzenie Generalne ONZ • Sekretariat ONZ • Misje pokojowe ONZ • Prawo weta • Rezolucja Rady Bezpieczeństwa

Bibliografia

• Charter of the United Nations – tekst podstawowy ONZ.
• Richard J. Heltzel, Inside the UN: The Truth About the International Secretariat, 2020.
• John R. Oneal, The UN Security Council: An Uncertain Future, 2018.
• Raport Komisji Lichtensteina, „Reform of the United Nations Security Council”, 2005.