Regents of the University of California v. Bakke

Regents of the University of California v. Bakke (Regents of the University of California v. Bakke, 438 U.S. 265, 1987) – przełomowa sprawa przed Sądem Najwyższym Stanów Zjednoczonych, w której rozstrzygnięto konstytucyjność programów działania afirmatywnego w uczelniach wyższych. Orzeczenie to wywarło znaczący wpływ na politykę przyjęć na amerykańskie uczelnie i stało się punktem odniesienia w debacie o równości rasowej w edukacji.

Tło sprawy

W 1974 roku Allan Bakke, biały aplikant, został odrzucony w procesie rekrutacyjnym na University of California, Davis, School of Medicine. Wydział medyczny miał wówczas wprowadzony program rezerwacji miejsc wyłącznie dla osób „mniej reprezentowanych rasowo”, co było częścią szerszej polityki działania afirmatywnego. Bakke, który posiadał wysokie wyniki w testach oraz doświadczenie kliniczne, twierdził, że program ten narusza jego prawa wynikające z Poprawki V i równouprawnienia rasowej zagwarantowanej w Poprawce XIV do Konstytucji USA.

Postępowanie sądowe

Sprawa została najpierw rozpatrzona przez sąd okręgowy, który uznał program kwotowy za niekonstytucyjny, ale jednocześnie przyznał, że uczelnie mogą uwzględniać płeć i rasę jako jeden z czynników przy przyjmowaniu studentów. Odwołanie od tej decyzji trafiło do sądu apelacyjnego, a następnie do Sądu Najwyższego.

Orzeczenie Sądu Najwyższego

W dniu 5 czerwca 1987 roku sześć sędziów wydało decyzję w trybie większościowym (7 głosów za, 2 przeciw). Główne punkty orzeczenia to:

Program rezerwacji miejsc wyłącznie dla określonych ras został uznany za niekonstytucyjny i naruszał zasadę równego traktowania.
Jednakże sędzia Justice Lewis F. Powell Jr. (w odrębnej opinii) stwierdził, że uczelnie mogą uwzględniać rasę jako jedno z wielu kryteriów przy przyjmowaniu studentów, pod warunkiem że nie stworzy to sztywnej kwoty.
W konsekwencji Bakke otrzymał miejsce w programie medycznym UC Davis, a jednocześnie otwarto drogę do dalszych programów działania afirmatywnego, pod warunkiem ich indywidualnej oceny pod kątem „zróżnicowanej i uczciwej” selekcji.

Skutki i znaczenie

Sprawa Bakke wprowadziła dwa istotne elementy do amerykańskiego prawa konstytucyjnego:

Odrzucenie systemu kwotowego – stało się jasnym sygnałem, że rezerwowanie konkretnych miejsc wyłącznie ze względu na rasę jest niezgodne z Konstytucją.
Uznanie dopuszczalności uwzględniania rasy jako jednego z kryteriów – otworzyło to drzwi do bardziej elastycznych programów działania afirmatywnego, które muszą spełniać kryteria „wąskiego” i „przeglądowego” podejścia.

Orzeczenie to wywołało liczne dalsze spory sądowe, m.in. Grutter v. Bollinger (2003) oraz Fisher v. University of Texas (2016), w których sąd kontynuował wypracowywanie granic dopuszczalności rasy w procesach rekrutacyjnych.

Dziedzictwo w kulturze i polityce

Sprawa Bakke stała się ważnym elementem debaty publicznej w Stanach Zjednoczonych, będąc cytowaną w dyskusjach na temat równości, sprawiedliwości społecznej oraz roli rządu w kształtowaniu struktury społecznej. W Polsce temat ten jest analizowany w kontekście ruchu obywatelskiego i porównań do własnych regulacji dotyczących równouprawnienia.

Bibliografia

G. Klein, Affirmative Action and the Constitution, Cambridge University Press, 1990.
J. Rogers, Race, Law, and the Politics of Equality, Oxford University Press, 1999.
U.S. Supreme Court, Regents of the University of California v. Bakke, 438 U.S. 265 (1987).
M. Turner, Legal Battles over Quotas: A History of Bakke and Its Progeny, Harvard Law Review, 2005.