Solidarność (ruch)
Solidarność – masowy ruch społeczny i związek zawodowy, który w latach 1980‑1989 odegrał kluczową rolę w obaleniu systemu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Ruch ten przekształcił się w jedną z najważniejszych sił politycznych transformacji ustrojowej w Europie Środkowo‑Wschodniej.
Geneza
Korzenie Solidarności sięgają lat 1970 oraz 1976, kiedy to w fabrykach i kopalniach dochodziło do licznych strajków, najpierw w Gdańsku, potem w całym kraju. Wzrost niezadowolenia spowodowany był m.in. brakiem podstawowych towarów, rosnącymi cenami oraz represjami wobec działaczy opozycyjnych. W 1978 papież Jan Paweł II (Jan Paweł II) ogłosił wsparcie dla walki o prawa pracownicze, co dodatkowo zmotywowało społeczeństwo.
Powstanie i pierwsze działania
Decydujący moment nastąpił w sierpniu 1980 w Stoczni Caroliną w Gdańsku. Zainicjowane przez Lecha Bryczka i Lecha Wałęsę strajk robotników doprowadził do powstania pierwszej niezależnej od partii komunistycznej organizacji – Komitetu Obrony Robotnika, a później do powołania naczelnika ruchu – Lecha Wałęsy. 16 sierpnia 1980 roku wydano Porozumienia Gdańskie, które przyznały m.in. prawo do zrzeszania się w wolnych związkach zawodowych.
Struktura i cele
Ruch Solidarność przyjął charakter zarówno związkowy, jak i polityczny. Jego główne cele obejmowały:
- obronę i rozwój niezależnych związków zawodowych,
- prawa pracownicze i socjalne,
- demokratyzację życia publicznego,
- odmowę podporządkowania się ideologii Systemu PRL.
Represje i stan wojenny
W grudniu 1981 rządy Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej wprowadziły stan wojenny. Tysiące działaczy Solidarności, w tym Lech Wałęsa, zostało internowanych, a wiele zakładów pracy poddano kontrolowanemu zarządzaniu. Mimo represji ruch utrzymał podziemną strukturę, organizując m.in. drukowanie ulotek, organizowanie strajków i kontakt z opozycją w innych krajach bloku wschodniego.
Transformacja ustrojowa i sukces polityczny
W 1988 r. wzrosła liczba strajków w przemyśle, a w wyniku tzw. „okrągłego stołu” (negocjacje z udziałem rządu, Solidarności, Kościoła i partii) w 1989 roku wypracowano porozumienia, które doprowadziły do częściowo wolnych wyborów w czerwcu 1989. Wybory te zakończyły się zwycięstwem kandydatów wspieranych przez Solidarność – w Sejmie zdobyto 99% mandatów w „okręgu wyborczym”. To wydarzenie zapoczątkowało transformację ustrojową Polski i przyczyniło się do upadku systemu komunistycznego w całej Europie Środkowo‑Wschodniej.
Działalność po 1990 roku
Po 1990 r. Solidarność przekształciła się w partię polityczną – Solidarność (partia) – oraz w niezależny związek zawodowy Solidarność (związek). W kolejnych latach ruch stał się platformą dla nowej klasy politycznej, a jego dziedzictwo wpłynęło na kształtowanie się demokratycznych instytucji i zasad państwa prawa w Polsce.
Dziedzictwo i znaczenie międzynarodowe
Solidarność jest uznawana za symbol walki o wolność i demokrację. Otrzymała liczne nagrody, w tym Pokojową Nagrodę Nobla w 1983 roku przyznaną Lechowi Wałęsie. Ruch ten stał się inspiracją dla innych organizacji opozycyjnych w Europie Wschodniej, m.in. w Czechosłowacji i Węgrzech.