Traktat Joint Comprehensive Plan of Action

Joint Comprehensive Plan of Action (JCPOA), w języku polskim znany jako Wspólny kompleksowy plan działania, to międzynarodowy porozumienie dotyczące programu jądrowego Iranu. Zostało zawarte 14 lipca 2015 roku w Wiedni (Austria) pomiędzy Iranem a grupą państw znaną pod akronimem P5+1 (Chiny, Francja, Rosja, Stany Zjednoczone, Wielka Brytania oraz Niemcy) oraz Organizacją Narodów Zjednoczonych.

Geneza i kontekst

Negocjacje nad ograniczeniem irańskiego programu jądrowego rozpoczęły się w 2003 roku w wyniku obaw międzynarodowej społeczności o możliwość pozyskania przez Iran broni jądrowej. W 2012 roku przyjęto rezolucję 1929 Rady Bezpieczeństwa ONZ, nakładającą sankcje na Teheran, co zwiększyło presję dyplomatyczną i gospodarcą.

Główne postanowienia traktatu

Ograniczenie wzbogacania uranu do 3,67 % oraz redukcja zasobów wzbogaconego uranu do 300 kg.
Rozbudowa i modernizacja zakładu w Arak w celu zastosowania technologii „zimnego” wzbogacania.
Rozbudowa i rozbudowa zakładu centrifugowego Farrokh w Natanz – ograniczenie liczby wirówek do 5 600.
Rozbudowa instalacji w Arak w celu produkcji tlenku cyny zamiast produktu przeznaczonego do produkcji broni.
Umożliwienie międzynarodowym inspektorom Międzynarodowej Agencji Energetycznej (MAE) stałego dostępu do wszystkich miejsc związanych z programem jądrowym Iranu.
Ustalenie tzw. „snapback mechanism”, czyli automatycznego przywrócenia sankcji w przypadku naruszenia postanowień.

Wdrożenie i monitorowanie

Zgodnie z JCPOA, MAE przeprowadzała regularne inspekcje, publikując coroczne raporty dostępne w ONZ. W 2016 roku Iran przystąpił do programu, a pośredniczące państwa P5+1 zniosły znaczny zakres sankcji gospodarczych, w tym ograniczenia w sektorze nafty i systemie bankowym.

Problemy i kryzysy

W maju 2018 roku Stany Zjednoczone pod przywództwem prezydenta Donalda Trumpa jednostronnie wycofały się z JCPOA i przywróciły pełne sankcje przeciwko Iranowi. To doprowadziło do:

Wznowienia ograniczeń w wymianie walut oraz ograniczeń w transporcie ropy naftowej.
Stopniowego zwiększenia poziomu wzbogacania uranu przez Iran, przekraczającego 20 % w niektórych instalacjach.
Rozpoczęcia sporów prawnych przed Międzynarodowym Trybunałem Arbitrażowym.

Obecny status (stan na 2024 rok)

Po zmianie administracji w USA w 2021 roku, prezydent Joe Biden podjął próby przywrócenia JCPOA. Do końca 2023 roku prowadzono negocjacje, które doprowadziły do tymczasowego rozejmu i częściowego przywrócenia sankcji, lecz ostateczne porozumienie nie zostało jeszcze formalnie zatwierdzone.