Tshivenda

Tshivenda (zwany także Venda lub Vhavenda) jest językiem bantu używanym przede wszystkim przez lud Venda zamieszkujący północno-wschodnią część Południowej Afryki oraz wschodnią część Zimbabwe. Według spisu ludności z 2011 roku język ten jest językiem ojczystym dla około 1,5 mln osób, co czyni go jednym z najliczniejszych języków Bantu w regionie.

Klasyfikacja językowa

Tshivenda należy do rodziny języków afrykańskich, w ramach grupy bantu. Dokładniej jest sklasyfikowany jako element podgrupy Sotho‑Tswana, chociaż posiada liczne cechy odrębne od sąsiadujących języków, takich jak Sotho czy Zulus. W klasyfikacji Guthriego język Tshivenda nosi oznaczenie S.17.

Geografia i rozmieszczenie

Największe skupiska mówców Tshivenda znajdują się w prowincji Limpopo w Południowej Afryce, zwłaszcza w regionie wokół miasta Thohoyandou. Po stronie Zimbabwe język ten jest obecny w prowincjach Matabeleland North i Mashonaland East. W obu krajach Tshivenda jest uznawany za język oficjalny (w Południowej Afryce) lub język mniejszościowy (w Zimbabwe).

Historia

Pierwsze źródła pisane w Tshivenda pochodzą z końca XIX wieku, kiedy misjonarze protestanccy rozpoczęli opracowywanie alfabetu łacińskiego dla tego języka. Najważniejsze dzieło leksykalne – Vhavenda Dictionary – zostało opublikowane w 1905 roku. W okresie apartheidu język był marginalizowany, jednak po transformacji politycznej w latach 90. XX wieku otrzymał pełne wsparcie instytucjonalne, w tym wprowadzenie do programów edukacyjnych.

Fonologia

• Samogłoski – system zawiera pięć podstawowych samogłosek (a, e, i, o, u) oraz ich długie wersje oznaczone podwójnymi literami (np. aa, ee).
• Spółgłoski – ponad trzydzieści spółgłosek, w tym charakterystyczne kliknięcia (np. ʘ), które są dziedzictwem wpływów sąsiednich języków Khoisan.
• Tonacja – język jest tonalny, rozróżnia dwa poziomy tony: wysoki i niski, które mogą zmieniać znaczenie wyrazów.

Gramatyka

Podobnie jak inne języki bantu, Tshivenda jest językiem aglutynacyjnym z rozbudowanym systemem przedrostków i przyrostków określających podmiot, czas, tryb i liczbę. Przykładowo, forma ndo- oznacza pierwszą osobę liczby pojedynczej w czasie teraźniejszym, a -ri – tryb rozkazujący.

Pismo

Współczesny alfabet Tshivenda oparty jest na łacińskim systemie i składa się z 23 liter, w tym znaków diakrytycznych oznaczających długie samogłoski oraz kliknięcia (ǃ, ǂ, ǁ). Oficjalne materiały edukacyjne, gazety i publikacje rządowe wykorzystują ten alfabet. Przykładowy tekst w Tshivenda:

Ri livhuwa u bvelela kha luamba lwa matinḓa.

„Obywatelom zależy na rozwoju rolnictwa.”

Status prawny i edukacja

W Południowej Afryce Tshivenda jest jednym z jedenaścioru języków urzędowych konstytucji. W szkołach prowincji Limpopo język ten jest nauczany od przedszkola po poziom średni, a w niektórych uczelniach istnieją wydziały zajmujące się badaniami nad językiem i kulturą Venda. W Zimbabwe język jest objęty programem ochrony mniejszości językowych, choć jego rola w systemie edukacyjnym jest ograniczona.

Literatura i kultura

Tradycyjna twórczość w Tshivenda obejmuje poezję ustną, pieśni oraz opowieści (tzw. “mutambo”). W XX i XXI wiecu powstało wiele dzieł literackich, w tym powieści, dramaty i zbiory poezji, które zostały opublikowane zarówno w języku ojczystym, jak i w tłumaczeniach na angielski i afrykanerski. Najbardziej znani współcześni pisarze to Samuel Mphisi i Gideon Ndlovu.

Media i komunikacja

W Południowej Afryce istnieje kilka stacji radiowych nadających w Tshivenda, m.in. Radio Venda oraz regionalne programy telewizyjne w ramach SABC. W Internecie działają portale informacyjne oraz fora dyskusyjne, które umożliwiają wymianę informacji wśród młodzieży i dorosłych.

Przyszłość języka

Choć liczba osób posługujących się Tshivenda jest stosunkowo stabilna, język stoi przed wyzwaniami związanymi z urbanizacją i migracją młodych ludzi do dużych miast, gdzie dominuje angielski. Rządy Południowej Afryki oraz organizacje społeczne prowadzą programy mające na celu zachowanie języka poprzez dokumentację, rozwijanie materiałów edukacyjnych oraz promowanie kultury Venda w mediach.

Powiązane tematy

• Limpopo – prowincja, w której język jest najczęściej używany.
• Lud Venda – grupa etniczna posługująca się Tshivenda.
• Języki Sotho‑Tswana – szersza grupa językowa, do której Tshivenda jest zaliczany.
• Klasyfikacja językowa – systematyka języków afrykańskich.
• Alfabet łaciński – podstawa współczesnego pisma Tshivenda.