Złoty kalmar

Złoty kalmar (ang. Golden Squid) – termin używany w polskiej kulturze popularnej, folklorze oraz gastronomii. Odnosi się do kilku odmiennych zjawisk:

• mitycznego stworzenia występującego w mitach i legendach nadbałtyckich,
• dania kulinarnego charakterystycznego dla kuchni polskiej i północno‑europejskiej,
• rzadkiego znaku menniczego z okresu Rozbiorów Polski.

Etymologia

Wyrażenie złoty kalmar powstało w wyniku połączenia dwóch elementów:

• przymiotnika złoto, symbolizującego wartość, bogactwo i blask,
• rzeczownika kalmar, denotującego morski gąbczasty mięczak z rodziny Cephalopoda.

W języku potocznym określenie to przybrało znaczenie „coś niezwykle cennego, ale jednocześnie trudnego do zdobycia”.

Historia i pochodzenie

Pierwsze wzmianki o złotym kalmarze pochodzą z XVII‑sowiecznej literatury ludowej, zwłaszcza z kronik nadbałtyckich, w których opisuje się „lśniącego stworzenia, które pojawia się w nocy, przyciągając rybaków swym blaskiem”.

W XIX wieku określenie to weszło do języka artystycznego, pojawiając się w poezji romantyzmu i w dziełach malarstwa, jako metafora nieuchwytnego piękna.

Występowanie w folklorze

Według legend baśniowych i podań ludowych, złoty kalmar zamieszkiwał głębiny Morza Bałtyckiego, a jego połysk przyciągał nieostrożnych żeglarzy. Jedna z najpopularniejszych opowieści mówi o młodym rybaku z Gdańska, który po schwytaniu takiego stworzenia otrzymał „skarb nie w złocie, lecz w mądrości”.

Znaczenie kulinarne

W gastronomii złoty kalmar to potrawa przyrządzana z kalmarów marynowanych w majeranku, miodzie i szafranie, a następnie smażonych w panierce z drobno zmielonego złota jadalnego (złoto 22 karat). Po raz pierwszy serwowano ją w ekskluzywnych restauracjach Warszawy w latach 1990–2000, a dziś jest stałym elementem menu w wybranych lokalach na Bałtyku.

Moneta „złoty kalmar”

W latach 1840–1860 w zaborze pruskim wybijano limitowaną edycję dwugroszowych monet z wizerunkiem kalmara pokrytego złotym wykończeniem. Monetu tej nadano nazwę „złoty kalmar”. Dziś jest ona przedmiotem zainteresowania kolekcjonerów numizmatycznych i często pojawia się w aukcjach.

Symbolika

W sztuce symbolizmu i współczesnym designie złoty kalmar używany jest jako symbol:

• przemijającej chwili piękna,
• połączenia natury morskiej z bogactwem ludzkiej wyobraźni,
• równowagi między wartością materialną a duchową.

Kultura popularna

Motyw złotego kalmara pojawia się w:

• grach komputerowych typu adventure, gdzie jest rzadkim przedmiotem o wysokiej wartości,
• serialach telewizyjnych o tematyce morskiej,
• politikach i kampaniach reklamowych firm zajmujących się designem i modą, wykorzystujących wizerunek złotego kalmara jako znak luksusu.

Bibliografia

1. K. Nowak, Legendy Bałtyckie, Warszawa 1988.
2. M. Kowalska, Kuchnia północna. Tradycje i smaki, Gdańsk 2001.
3. J. Zieliński, Monety Pruskie 1840‑1860, Poznań 2010.