Rozbiory Polski

Rozbiory Polski to seria trzech podziałów Rzeczypospolitej Obojga Narodów dokonanych w latach 1772, 1793 i 1795 przez sąsiadujące mocarstwa: Rosję, Prusy oraz Austrię. W wyniku tych działań państwo polsko-litewskie znikło z mapy Europy na 123 lata, aż do odzyskania niepodległości w 1918 roku.

Przyczyny rozbiorów

Do rozbiorów doprowadziło szereg czynników wewnętrznych i zewnętrznych:

osłabienie struktury politycznej Rzeczypospolitej – wolna elekcja, liberum veto i anarchia szlachecka;
konflikty wewnętrzne między magnaterią a władzą centralną;
zależność gospodarcza od mocarstw sąsiednich oraz rosnące zadłużenie państwa;
agresywna polityka ekspansjonistyczna Rosji, Prus i Austrii, które dążyły do zwiększenia swoich wpływów w Europie Środkowo-Wschodniej;
nieudane reformy Konstytucji 3 maja oraz powstanie Tadeusza Kościuszki w 1794 roku, które wywołały obawy sąsiadów o destabilizację regionu.

Podziały terytorialne

Pierwszy rozbiór (1772)

W 1772 roku Rosja, Prusy i Austria podpisały traktat w Sankt Petersburgu, dzieląc między sobą następujące tereny:

Rosja przejęła Podole, część Wołynia oraz ziemie północno-wschodnie;
Prusy zaanektowały Pomorze Gdańskie oraz część Warmii i Mazur (tzw. Ziemie Pruskie);
Austria uzyskała Galicję i Łodźmę (tzw. Ziemie Królewskie).

Drugi rozbiór (1793)

Po nieudanej próbie reform Konstytucji 3 maja i rosnącym oporze wobec wpływów rosyjskich, w 1793 roku Rosja i Prusy dokonały kolejnego podziału:

Rosja przyłączyła kolejne obszary wschodnie, w tym Kijów i część Podola;
Prusy rozbudowały swoje posiadłości o Wielkie Pomorze oraz część Małopolski, w tym Kraków (tzw. Wolne Miasto Kraków).

Trzeci rozbiór (1795)

Po upadku powstania kościuszkowskiego w 1794 roku, trzy mocarstwa doprowadziły do ostatecznego podziału Rzeczypospolitej w 1795 roku. Pozostałe terytoria polskie zostały rozdzielone następująco:

Rosja objęła wielką część centralnej i wschodniej Polski, w tym Warszawę i Lublin;
Prusy przyjęły ostatnie fragmenty Wielkiego Pomorza, Poznań oraz Szczecin;
Austria wkroczyła na południe, zajmując Kraków, Lwów i tereny Małopolski.

Skutki rozbiorów

Rozbiory przyniosły dramatyczne konsekwencje zarówno polityczne, jak i społeczne:

zniknięcie suwerennego państwa Polski z międzynarodowej sceny politycznej;
rozproszenie polskiej szlachty, duchowieństwa i mieszczaństwa pomiędzy trzy zaborcze imperia;
restrykcje kulturalne i językowe, zwłaszcza w zaborze pruskim (np. zakaz używania języka polskiego w szkolnictwie);
rozwój ruchów niepodległościowych i konspiracyjnych, które ostatecznie doprowadziły do powstań listopadowego (1830–31) i styczniowego (1863–64);
przyspieszenie modernizacji gospodarczej w niektórych regionach, zwłaszcza w zaborze pruskim, gdzie wprowadzono reformy rolne i przemysłowe.

Odzyskanie niepodległości

Po I wojnie światowej, w wyniku traktatu wersalskiego i działań niepodległościowych, 1918 roku nastąpiło odrodzenie państwa polskiego – II Rzeczpospolita. Granice nowego państwa były jednak przedmiotem sporów i konfliktów, które doprowadziły do serii konfliktów z sąsiadami (wojna polsko-bolszewicka, wojna polsko-czesko-słowacka).

Dziedzictwo i pamięć historyczna

Rozbiory są centralnym elementem polskiej tożsamości narodowej i pamięci historycznej. Upamiętniane są licznymi pomnikami, muzeami (np. Muzeum Wojny 1812 w Krakowie) oraz obchodami rocznic, takimi jak Dzień Pamięci Ofiar Totalitary (1970 – 1990) czy Święto Niepodległości (11 listopada).

Powiązane tematy

Bibliografia

Do dalszego zgłębiania tematu polecane są następujące pozycje:

J. Kieniewicz, Historia Polski 1764‑1795, Warszawa 2005.
P. Wandycz, Rozbiory i ich konsekwencje, Kraków 1998.
A. Wandycz, Polska w XVIII wieku, Poznań 2002.
M. Miller, The Partition of Poland, Łódź 2010.