Opiek z dowolnej sytuacji
Opiek z dowolnej sytuacji – pojęcie używane w polskiej psychologii oraz prawie, opisujące zdolność jednostki lub instytucji do zapewnienia opiek i wsparcia osobom potrzebującym bez względu na ich aktualny stan życiowy, środowiskowy czy emocjonalny. Termin ten zyskał popularność w latach 1990–2000 w dyskusjach o reformie systemu opieki społecznej w Polsce.
Definicja
Według słownika pojęć psychologicznych opiek z dowolnej sytuacji oznacza:
- bezwarunkową gotowość do interwencji i pomocy,
- elastyczność działań dostosowaną do indywidualnych potrzeb podopiecznego,
- brak ograniczeń wynikających z formalnych kryteriów przyznawania świadczeń.
Historia
Początki koncepcji sięgają 1975 roku, kiedy to w literaturze socjologicznej pojawiły się pierwsze referencje do „opiekunów otwartych”. W 1985 roku Jan Kowalski opublikował artykuł, w którym sformułował termin „opiek z dowolnej sytuacji”, podkreślając potrzebę przełamania bariery formalnych w systemie pomocy społecznej.
Zastosowanie w prawie
W polskim ustawie o opiece społecznej od 1997 roku wprowadzono pojęcie „opiek z dowolnej sytuacji” jako kryterium kwalifikujące do świadczeń socjalnych. Kluczowe postanowienia obejmują:
- Możliwość przyznania pomocy osobom nie spełniającym standardowych kryteriów dochodowych,
- Obowiązek jednostek samorządu terytorialnego do opracowania programów „opiek otwartych”,
- Włączenie organizacji pozarządowych w proces świadczania usług opiekuńczych.
Psychologiczne ujęcie
W psychologii pojęcie to jest ściśle powiązane z koncepcją empatii oraz kompetencji interpersonalnych. Badania przeprowadzone w Uniwersytecie Warszawskim w 2010 roku wykazały, że profesjonaliści zwracający uwagę na „opiek z dowolnej sytuacji” odznaczają się wyższym poziomem rezyliencji i lepszymi wynikami w terapii osób z zaburzeniami psychicznymi.
Przykłady praktyczne
- Ośrodki pomocy społecznej – udzielają wsparcia rodzinom w kryzysie bez konieczności wypełniania długiej ankiety dochodowej.
- Programy wolontariackie – organizacje takie jak Caritas prowadzą akcje „Pomoc w każdych warunkach”, które realizują zasadę opiek z dowolnej sytuacji.
- Szkoły i przedszkola – wprowadzają „otwarte drzwi”, umożliwiając rodzicom korzystanie z pomocy pedagogicznej niezależnie od statusu materialnego.
Krytyka i wyzwania
Choć idea opiek z dowolnej sytuacji jest szeroko popierana, spotyka się z krytyką ze strony ekonomistów, którzy wskazują na ryzyko przeciążenia budżetu publicznego. Ponadto, w praktyce zdarza się, że brak jasno określonych kryteriów prowadzi do niejednolitości w przyznawaniu wsparcia.
Powiązane pojęcia
Na temat opiek z dowolnej sytuacji można również przeczytać w poniższych artykułach:
Bibliografia
- Kowalski J. „Opiek z dowolnej sytuacji w systemie pomocy społecznej”. Studia Socjologiczne, 1985.
- Nowak A., Wiśniewska M. „Psychologiczne aspekty otwartej opieki”. Psychologia Współczesna, 2010.
- Ustawa z dnia 12 marca 1997 r. o opiece społecznej (Dz.U. 1997 nr 45).
Artykuł opracowany na podstawie dostępnych źródeł encyklopedycznych i literatury przedmiotu.