Keynesizm
Keynesizm – zbiór teorii i zaleceń polityki ekonomicznej opracowanych przez brytyjskiego ekonomistę Johna Maynarda Keynesa w latach trzydziestych XX wieku, które odegrały kluczową rolę w kształtowaniu makroekonomii oraz polityki fiskalnej w wielu państwach po II wojnie światowej.
Historia i geneza
Podstawy keynesizmu zostały sformułowane w dziele Ogólna teoria zatrudnienia, procentu i pieniądza (1936), w którym Keynes podważył tradycyjne założenia klasycznego liberalizmu oraz równowagi rynkowej. Jego teoria wyjaśniała, dlaczego gospodarka może znajdować się w stanie recesji lub depresji i jakie interwencje państwa mogą przywrócić pełne zatrudnienie.
Podstawowe założenia
- W gospodarce popyt skuteczny (aggregate demand) decyduje o poziomie produkcji i zatrudnienia.
- Rynki nie zawsze samoczynnie przywracają pełne zatrudnienie – mogą występować przerwy równowagi (underemployment equilibrium).
- Polityka fiskalna (wydatki rządowe i podatki) jest skutecznym narzędziem stabilizacji gospodarczej, zwłaszcza w sytuacjach niskiej koniunktury.
- W krótkim okresie istnieje elastyczność cen i płac, co umożliwia wpływ interwencji państwa na realny dochód.
- W długim okresie (tzw. stan trendowy) gospodarka dąży do pełnego wykorzystania zasobów, ale kryzysy mogą się powtarzać bez odpowiedniej polityki.
Instrumenty polityki keynesowskiej
Keynesizm zaleca zastosowanie następujących instrumentów:
- Polityka fiskalna ekspansywna – zwiększenie wydatków publicznych (np. inwestycje w infrastrukturę) oraz obniżenie podatków w celu podniesienia popytu agregatowego.
- Polityka monetarna – chociaż Keynes przywiązywał mniejszą wagę do stóp procentowych niż do polityki fiskalnej, uznawał rolę banku centralnego w zapewnianiu dostępności kredytu.
- Stabilizatory automatyczne – systemy podatkowe i świadczenia socjalne, które w naturalny sposób zwiększają wydatki publiczne w recesji i je redukują w boomie.
Krytyka keynesizmu
Keynesizm spotkał się z krytyką zarówno ze strony ekonomii klasycznej, jak i monetarystów. Najważniejsze zarzuty to:
- Inflacja – obawy, że nadmierna stymulacja fiskalna może prowadzić do wzrostu cen.
- Deficyt budżetowy – krytycy podkreślają ryzyko zwiększania długu publicznego i jego wpływ na przyszłe pokolenia.
- Efekt mnożnika – niepewność co do rzeczywistej wielkości mnożnika fiskalnego w różnych warunkach gospodarczych.
- Rola oczekiwań – nowoczesne modele podkreślają znaczenie oczekiwań racjonalnych, które mogą niwelować skutki polityki fiskalnej.
Dalszy rozwój i dziedzictwo
Po II wojnie światowej wiele państw przyjęło elementy keynesizmu w ramach tzw. państwa opiekuńczego. W latach 60. i 70. keynesizm stał się podstawą polityki gospodarczej w Wielkiej Brytanii, Stanach Zjednoczonych i innych krajach rozwiniętych. W latach 80. nastąpiła częściowa odbicie w stronę neoliberalizmu, jednak zasady keynesowskie pozostają istotne w dyskusjach o stymulacji gospodarczej i reakcjach na kryzysy, np. kryzys finansowy 2008 oraz pandemię COVID‑19.
Powiązane pojęcia
- John Maynard Keynes
- Makroekonomia
- Popyt agregatowy
- Polityka fiskalna
- Stabilizatory automatyczne
- Polityka monetarna
- Neoklasycyzm
- Monetarysta