1939

Rok 1939 jest uznawany za przełomowy w historii współczesnej, gdyż to właśnie w tym roku wybuchła II wojna światowa. Do jej wybuchu doprowadziły liczne napięcia polityczne, militarne i terytorialne, a same wydarzenia z 1939 roku ukształtowały losy państw i ludności na całym świecie.

Polityka i dyplomacja

W Europie sytuacja była napięta już po 1938 roku, kiedy to w wyniku konferencji w Monachium przyjęto układ monachijski, przyznający Czechosłowacji część Sudetów pod kontrolą Niemiec. W wrześniu 1939 doszło już do kolejnych kryzysów:

21 marca – Adolf Hitler i Józef Stalin podpisali pakt Ribbentrop‑Mołotow, tajny protokół którego przewidywał podział wpływów w Europie Środkowo‑Wschodniej.
23 sierpnia – Niemcy wymusiły na Czechosłowacji pełne poddanie się i okupację jej pozostałych terytoriów.
27 sierpnia – w Warszawie otwarto Polski Cmentarz Wojskowy (kapitol w historii Polski), symbolizujący przyjęcie nowych wyzwań.

Wybuch wojny – wrzesień 1939

Najważniejszym wydarzeniem roku był atak Niemiec na Polskę, który rozpoczął się 1 września 1939 rano. Polska została zaatakowana od zachodu i północy, a 17 września ZSRR wkroczył od wschodu, realizując ustalenia paktu Ribbentrop‑Mołotow. W ciągu kilku tygodni:

1 września – początek kampanii wrześniowej; Niemcy użyli nowoczesnych taktyk Blitzkriegu.
3 września – Wielka Brytania i Francja wypowiedziały stan wojenny Niemcom, deklarując wojnę.
17 września – wkroczenie armii radzieckiej z kierunku wschodniego.
22 września – kapitulacja Warszawy.
6 października – podział Polski pomiędzy okupantów.

Inne fronty i konflikty

W 1939 roku doszło także do działań zbrojnych poza Europą:

Wojna etyopska – Włoska inwazja na Etiopię zakończyła się ostatecznym podborem kraju 5 maja 1939.
Wojna chińsko‑japońska – walki kontynuowały się w czasie, a w grudniu Japonia wypowiedziała wojnę przeciwko Stanom Zjednoczonym, chociaż formalna deklaracja nastąpiła dopiero w 1941 roku.

Polityka wewnętrzna w wybranych państwach

W wielu krajach narodowych podjęto decyzje, które po później okazały się kluczowe:

W ZSRR w 1939 r. odbyła się IX Zjazd Partii, na którym Stalinizm został umocniony poprzez liczne czystki.
W Wielkiej Brytanii pod przywództwem premiera Neville'a Chamberlaina doszło do rezygnacji z polityki appeasement i przystąpienia do wojny.
W Francji Édouard Daladier objął urząd premiera; 5 czerwca Francja wypowiedziała wojnę Niemcom.
W Polsce po kapitulacji rządu na uchodźstwie utworzył się Rząd RP w Londynie.

Kultura i nauka w 1939 roku

Mimo wybuchu wojny kultura nadal rozwijała się w wielu częściach świata:

W literaturze: wydano powieść „Złoty kalmar” autorstwa Juliana Korczaka (Polska).
W sztuce: w Nowym Jorku otwarto Muzeum Sztuki Nowoczesnej (MoMA), które stało się ważnym ośrodkiem ekspozycji nowoczesnych dzieł.
W nauce: Enrico Fermi opublikował wyniki eksperymentów z rozszczepianiem jądra atomowego, co przyczyniło się do rozwoju programu atomowego.

Urodzenia i śmierci

Rok 1939 przyniósł narodziny przyszłych osobistości oraz odejścia wybitnych postaci:

Urodzeni

Bill Gates (28 października) – amerykański przedsiębiorca, współzałożyciel Microsoftu.
Angela Merkel (17 lipca) – niemiecka polityk, kanclerz Niemiec w latach 2005‑2021.
Michaił Gorbaczow (2 marca) – przywódca ZSRR w latach 1985‑1991.

Zmarli

Franklin D. Roosevelt (12 kwietnia) – prezydent Stanów Zjednoczonych (1933‑1945).
Alfred Kennedy (27 maja) – amerykański fotograf, autor słynnych zdjęć z okupacji Polski.
Henri Matisse (3 listopada) – francuski malarz, przedstawiciel fowizmu.

Dziedzictwo i ocena historyczna

Rok 1939 uznawany jest za początek najkrwawszego konfliktu w dziejach ludzkości. II wojna światowa trwała do 1945 roku i przyniosła ponad 70 milionów ofiar, doprowadziła do powstania nowych granic, podziału świata na bloki oraz do powstania Organizacji Narodów Zjednoczonych. W konsekwencji wydarzenia z 1939 r. przyczyniły się do formowania współczesnego porządku międzynarodowego oraz do rozwoju technologicznego, społecznego i kulturalnego, którego efekty odczuwalne są do dziś.

Źródła i dalsza lektura

Więcej informacji można znaleźć w następujących artykułach: