encyklopedia.run.place

Komunizm

Komunizm – system społeczno‑polityczny i ideologia, której celem jest stworzenie społeczeństwa bezklasowego, opartego na wspólnej własności środków produkcji oraz zasadzie „od każdego według jego zdolności, każdemu według jego potrzeb”. Ideologia ta wywodzi się z myśli Karola Marksa i Friedricha Engelse, a jej praktyczne zastosowanie pojawiło się w XX wieczniu w państwach takich jak Związek Radziecki, Chińska Republika Ludowa czy Kuba.

Definicja

Komunizm definiuje się jako:

  • system polityczny, w którym władza należy do klasy robotniczej (proletariatu),
  • gospodarka oparta na planowaniu centralnym i zniesieniu własności prywatnej środków produkcji,
  • cel ostateczny – społeczeństwo bezklasowe, w którym nie istnieje podział na klasy społeczne, własność prywatna, ani państwo.

Historia

Prekursory

Idea równości i wspólnej własności pojawia się już w starożytnych tekstach religijnych i filozoficznych, m.in. w Księdze Ksiąg (chrześcijaństwo) oraz w naukach Buddy. W nowożytnych czasach wczesne formy komunizmu można znaleźć w „Księdze Czerwonych Królów” i w działalności Roberta Owona, założyciela pierwszych socjalistycznych wspólnot przemysłowych w Anglii.

Rozwój w XIX wiezie

Podstawy teoretyczne komunizmu sformułowali Karol Marks i Fryderyk Engels w „Manifeście Partii Komunistycznej” (1848) oraz w „Kapitału”. Ich teorie zakładały, że kapitalizm nieuchronnie doprowadzi do kryzysów, które wywołają rewolucję proletariatu i ustanowienie dyktatury proletariackiej jako fazy przejściowej do komunizmu.

Rewolucje XX wieku

W praktykę komunizm wszedł w XIX‑XX wiecioroku:

Teoria

Podstawy marksistowskie

Kluczowe pojęcia:

  • Materializm historyczny – postulat, że rozwój społeczeństw wynika z sprzeczności materialnych, a nie z idei.
  • Klasa proletariacka – najliczniejsza warstwa pracująca, pozbawiona własnych środków produkcji.
  • Klasa burżuazji – właściciele kapitału i środków produkcji.
  • Dyktatura proletariatu – okres przejściowy, w którym państwo jest narzędziem klasy robotniczej do likwidacji oporu burżuazji.

Interpretacje i odmiany

Od momentu pierwszych teoretycznych opracowań komunizmu wyłoniło się wiele nurtów:

  • Leninizm – doktryna wprowadzona przez Leningradzkiego Lenina, podkreślająca potrzebę partii awangardowej.
  • Stalinizm – system centralizowany, oparty na silnej biurokracji i terrorze politycznym.
  • Maoizm – adaptacja marksizmu‑leninizmu do warunków rolniczych Chin, nacisk na rewolucję kulturalną i „rewolucję ludową”.
  • Trotskyzm – idea stałej rewolucji międzynarodowej i opozycji wobec biurokracji.
  • Eurokomunizm – próba demokratyzacji i dostosowania idei komunistycznych do warunków zachodnioeuropejskich (lata 70. i 80. XX wieku).

Praktyka polityczna

W państwach komunistycznych centralne planowanie gospodarcze było realizowane przez plany pięcioletnie. Przykłady:

  • W Związku Radzieckim pierwszy plan pięcioletni (1928‑1932) skoncentrował się na ciężkim przemyśle.
  • W Chinach Wielki Skok Naprzód (1958‑1962) miał przyspieszyć industrializację, co doprowadziło do klęski głodu.
  • W Korei Północnej ideologia Juche przyjęła elementy autarkii i kultu przywódcy.

Krytyka i upadek

Komunizm spotkał się z licznymi krytykami:

  • Ekonomiczna nieefektywność – brak mechanizmów rynkowych ograniczał innowacyjność i prowadził do chronicznych niedoborów.
  • Represje polityczne – systemy totalitarne prowadziły do masowych aresztowań, prześladowań i ludobójstw (np. Gułag, czystki stalinowskie).
  • Brak wolności obywatelskich – cenzura, brak pluralizmu politycznego i represje wobec opozycji.
  • Rozpad bloku wschodniego – w latach 1989‑1991 upadły rządy komunistyczne w Europie Środkowo‑Wschodniej, a w 1991 r. rozpadł się Związek Radziecki.

Dziedzictwo

Choć tradycyjne państwa komunistyczne zniknęły, ich wpływ pozostaje widoczny:

  • Współczesne ruchy lewicowe wciąż odwołują się do marxistowskiej analizy kapitalizmu.
  • W niektórych krajach (np. Korea Północna, Wietnam) partia komunistyczna nadal sprawuje władzę, choć wprowadzono elementy gospodarki rynkowej.
  • W kulturze i literaturze komunizm jest tematem wielu dzieł (np. „1984” George’a Orwella).

Źródła i dalsza lektura

Do najważniejszych dzieł i dokumentów zalicza się: