Powstanie kościuszkowskie
Powstanie kościuszkowskie – zbrojne wystąpienie Narodowego Zgromadzenia przeciwko zaborcom, które rozpoczęło się 24 lipca 1794 roku i zakończyło klęską pod Rudą-Hutą 19 listopada 1794 roku. Było to ostatnie poważne zbrojne wystąpienie ludności polskiej w okresie rozbiorów, a jednocześnie pierwsza próba przywrócenia niepodległości w ramach walki o niepodległość Polski.
Przyczyny
Powstanie było bezpośrednią odpowiedzią na:
- rozbiory Polski dokonane w latach 1772 i 1793 (Rozbiory), które podzieliły znaczną część terytorium Rzeczypospolitej pomiędzy Rosję, Prusy i Austrię;
- klęskę wojsk polskich w wojnie z Rosją w 1792 roku (tzw. wojna w obronie Konstytucji 3 Maja);
- osłabienie monarchii po abdykacji Stanisława Augusta Poniatowskiego i ustanowieniu w Warszawie rządu podlegającego Rosji.
Przebieg powstania
24 lipca 1794 – Zjazd w Szczekocinach
W Szczekocinach wybrano nowego przywódcę powstania – Tadeusza Kościuszkę. Został on mianowany naczelnikiem Sił Zbrojnych Narodowych i otrzymał uprawnienia dyktatorskie.
Bitwa pod Rudą-Hutą (4–23 lutego 1794)
Jedna z decydujących potyczek, w której Kościuszko pokonał rosyjskie siły pod dowództwem gen. Akakija Paszkowa. Zwycięstwo to podniosło morale powstańców i przyczyniło się do przyjęcia uchwały o wprowadzeniu legionów kobiecych – pod dowództwem Katarzyny Jasińskiej.
Bitwa pod Warszawą (28 kwietnia 1794)
Obrona Warszawy przed oddziałami rosyjskimi i pruskimi zakończyła się sukcesem powstańców, co umożliwiło utrzymanie stolicy pod kontrolą narodową.
Ostatnie starcia i upadek
W kolejnych miesiącach powstanie stawało w obliczu coraz większego nacisku koalicji rosyjsko-pruskiej. Najważniejszym momentem była bitwa pod Rudą-Hutą, w której doszło do rozgoryczenia i ostatecznej klęski. Kościuszko został zmuszony do ucieczki na Wileńską pozycję i ostatecznie wylądował w podwójnej niewoli – najpierw w Rosji, a później w Prusach.
Skutki i znaczenie
Choć powstanie zakończyło się militarną klęską, wpłynęło na:
- rozbudzenie świadomości narodowej wśród ludności polskiej i wschodnioeuropejskiej;
- zwiększenie znaczenia idei wolności i niepodległości w kulturze i sztuce (np. w twórczości Adama Mickiewicza);
- przyspieszenie trzeciego rozbioru Polski w 1795 roku (III Rozbiór).
Postaci kluczowe
- Tadeusz Kościuszko – dowódca i przywódca powstania;
- Jan Kiliński – przywódca warszawskich powstańców mieszczan;
- Katarzyna Jasińska – dowódczyni legiun kobiet;
- Józef Wróblewski – lider sekcji podlaskiej;
- Eustachy Kazimierz Sztuc – dowódca wojsk regularnych.
Wspomnienia w kulturze
Powstanie kościuszkowskie zostało utrwalone w licznych dziełach literackich, muzycznych i malarskich, m.in. w poemacie „Powstanie 1794” Adama Mickiewicza oraz w słynnym obrazie Józefa Kossaka „Bitwa pod Racławicami”.