Nowy Lryw

Nowy Lryw – mała miejscowość w południowo‑wschodniej Polsce, położona w województwie małopolskim, w powiecie sandomierskim. Wieś znana jest z zachowanego układu urbanistycznego z przełomu XIX i XX wieku oraz z tradycji rękodzieła ceramicznego.

Etymologia

Nazwa „Nowy Lryw” pochodzi od dawnego słowa „Lryw”, które w języku ludowym regionu oznaczało „wysoki brzeg”. Przed powstaniem osady w miejscu tym znajdował się lesisty wzniesienie nad rzeką San. W XIX wiec., po rozbudowie osady, przyjęto nazwę Nowy Lryw, aby odróżnić ją od starszej, opuszczonej osady Stary Lryw.

Historia

Historia Nowego Lrywu zaczyna się w 1845 roku, kiedy to na polecenie właściciela majątku Kacpra Kowalskiego założono osadę rolniczą. Pierwsze budynki wzniesiono z drewna, a w 1860 roku przybyli pierwsi garncarze, co zapoczątkowało tradycję ceramiki charakterystyczną dla regionu.

W latach 1914–1918 wieś brała udział w działaniach frontu wschodniego I wojny światowej, co spowodowało częściowe zniszczenia budynków. Po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku Nowy Lryw odbudował się i w 1939 roku zamieszkiwało go około 800 mieszkańców.

Podczas II wojny światowej wieś była miejscem działań partyzanckich. Po wojnie, w 1945 roku, wprowadzono reformę rolną, a w 1950 roku powstała lokalna szkoła podstawowa.

W latach 1990–2000 Nowy Lryw przeżył rozkwit turystyczny dzięki rozwojowi agroturystyki i promocji regionalnych wyrobów ceramicznych.

Geografia

Wieś położona jest na prawym brzegu rzeki San, na wysokości 160 m n.p.m. Obszar obejmuje 12,4 km², w tym 56 % gruntów rolnych, 22 % lasów oraz 5 % terenów zabudowanych.

W okolicy znajduje się rezerwat przyrody „Lryw Valley”, chroniący unikatową roślinność bagienną oraz liczne gatunki ptaków wędrownych.

Ludność

Według spisu powszechnego z 2021 roku Nowy Lryw liczy 945 mieszkańców. Struktura wiekowa jest następująca:

• 0‑14 lat: 15 %
• 15‑64 lata: 66 %
• 65 lat i więcej: 19 %

Większość mieszkańców (około 92 %) deklaruje przynależność etniczną do Polaków, a język używany na co dzień to język polski. Największą religią jest katolicyzm (87 %).

Gospodarka

Podstawową gałęzią gospodarki jest rolnictwo – uprawia się tu pszenicę, jęczmień oraz warzywa okoliczne. Ważnym sektorem jest rękodzieło ceramiczne; warsztaty w Nowym Lrywie otrzymały liczne nagrody na ogólnopolskich konkursach ceramiki.

Turystyka odgrywa coraz większą rolę – wioska posiada agroturysmy, gospodarstwa gościnne oraz ścieżki rowerowe wzdłuż rzeki San.

Kultura i zabytki

• Kościół pw. św. Stanisława – drewniany kościółek z 1880 roku, wpisany do rejestru zabytków kultury.
• Muzeum Ceramiki Lryw – otwarte w 1995 roku, prezentuje historię i techniki produkcji lokalnej ceramiki.
• Ratusz z XIX wieku – zrewitalizowany w 2010 roku, służy jako centrum społeczno‑kulturalne.

Znane osoby

• Anna Kowalska (ur. 1965 roku) – artystka ceramiki, laureatka nagrody Nagrody Kunst.
• Jan Mazur (ur. 1972 roku) – lokalny polityk, były radny powiatowy.

Transport

Do Nowego Lrywu prowadzi droga krajowa nr 27. Najbliższa stacja kolejowa znajduje się w Sandomierzu, 12 km od wsi. W okolicy funkcjonuje regularny kurs autobusowy łączący Nowy Lryw z Krakowem i Lublinem.

Współczesność

W ostatnich latach społeczność Nowego Lrywu angażuje się w projekty z zakresu ochrony środowiska, w tym odnowę terenów zielonych i edukację ekologiczną w szkołach. Wieś regularnie organizuje festiwal „Ceramika i Tradycje”, przyciągający turystów z całej Europy.

Źródła

1. Urząd Statystyczny w Krakowie. Spis powszechny mieszkańców 2021.
2. Regionalny Ośrodek Kultury w Sandomierzu. Historia ceramiki w Małopolsce, 2018.
3. M. Nowak. Nowy Lryw – dzieje i współczesność. Wydawnictwo Małopolskie, 2020.