Powstanie listopadowe (1830–1831)

Powstanie listopadowe – zbrojne wystąpienie ludności Polski przeciwko Imperium Rosyjskiemu, które rozpoczęło się 29 listopada 1830 roku w Warszawie i zakończyło klęską w październiku 1831 roku. Było to drugie z trzech dużych powstań narodowo-wyzwoleńczych w XIX‑wiekowej Polsce, po Powstaniu Kościuszkowskim i przed Powstaniem styczniowym.

Przyczyny

Polityczne – traktat warszawski z 1815 roku, na mocy którego Królestwo Polskie stało się częścią Cesarstwa Rosyjskiego, ograniczał autonomię i wprowadzał rosyjskie władze w kluczowych urzędach.
Ekonomiczne – rosnące podatki i konfiskaty mające sfinansować wojny rosyjskie (m.in. wojna z Turcją) wywoływały niezadowolenie chłopów i mieszczaństwa.
Kulturowe i społeczne – rozwój ruchów niepodległościowych, działalność tajnych stowarzyszeń (Stowarzyszenie Narodowe), a także inspiracja wydarzeniami w Europie (rewolucje 1820‑1821).
Militarne – bezpośrednia przyczyna wybuchu – planowany w sierpniu 1830 roku pobyt polskiego pułku w Petersburgu, co mogło doprowadzić do rozprzestrzenienia się rosyjskich żołnierzy po polskim terytorium.

Przebieg

Rozpoczęcie – Zryw 29 listopada 1830 r.

Powstanie wybuchło w nocy z 28 na 29 listopada, kiedy grupa oficerów, pod przywództwem Piotra Wyszyńskiego i Zygmunta Wrąblewskiego, zdobyła koszary sztabu w Warszawie. Wojsko królewskie, nieświadome rosyjskich rozkazów, przystąpiło do walki po stronie powstańców.

Rok 1830 – walki w Warszawie i na Litwie

W ciągu kilku tygodni powstało kilka Komitetów Wojskowych, a władze Rządu Królestwa zostały zastąpione przez Rząd Narodowy, kierowany przez Józefa Piłsudskiego (nie mylić z późniejszym generałem). Najważniejsze starcia w 1830 roku to:

Bitwa pod Stawką (8–9 lipca) – zwycięstwo polskich oddziałów pod dowództwem Józefa Migacza.
Oblężenie Warszawy (listopad 1830) – Rosjanie podjęli akcję, ale zostali powstrzymani po kilku dniach ciężkich walk ulicznych.

Rok 1831 – kampania polsko‑rosyjska

W marcu 1831 roku doszło do otwarcia wielkiej kampanii, w której najważniejsze bitwy to:

Bitwa pod Olszynką Grochowską (25 lutego 1831) – pierwsze poważne starcie, w którym powstańcy odparli atak rosyjskiej 1‑tej armii, choć ponieśli duże straty.
Bitwa pod Siedniem (8–9 września) – decydująca klęska powstańców, po której Rosjanie wkroczyli do Warszawy.
Obrona Warszawy (8‑10 września) – ostatnia heroiczna obrona miasta, po której królestwo zostało podbite.

Zakończenie

Po zajęciu Warszawy ostatni oddział powstańczy pod dowództwem Józefa Klemensa Leszczyńskiego przeniósł się na Podole, skąd w październiku 1831 r. poddał się pod warunkami Rosji.

Skutki

Polityczne – zniesienie autonomii Królestwa Polskiego, wprowadzenie w pełni rosyjskiego systemu administracyjnego, likwidacja polskich urzędów i sądownictwa.
Kulturalne – emigracja inteligencji (tzw. Wielka Emigracja) do Francji, Anglii i Belgii; powstanie polskich ośrodków kulturalnych w Paryżu (Kościół Saint‑Étienne).
Socjalne – represje wobec uczestników powstania, deportacje na Syberię, konfiskaty majątków, wzrost liczby uchodźców.
Militarne – rozbudowa rosyjskiej garnizony w Królestwie oraz stała obecność wojskowa w Warszawie.

Najważniejsze postaci

Józef Piłsudski (1794‑1850): Polityk i dyplomata, przewodniczący Rządu Narodowego w 1830 roku.
Zygmunt Wrąblewski: Generał, dowódca sztabu wojskowego, współtwórca planu powstania.
Józef Migacz: Dowódca pułku, uczestnik bitwy pod Stawką.
Adam Kordian Kochanowski: Polityk i żołnierz, członek Stowarzyszenia Narodowego.
Mikołaj Kozłowski: Szef sztabowy, odpowiedzialny za organizację obrony Warszawy.

Dziedzictwo i pamięć

Powstanie listopadowe stało się symbolem polskiej walki o niepodległość. W 1918 roku, po odzyskaniu niepodległości, wprowadzono w Polsce Dzień Pamięci Powstania Listopadowego (29 listopada). W literaturze i sztuce powstanie upamiętniono w dziełach takich jak poemat Listopad Adama Mickiewicza oraz dramat Juliusza Słowackiego „Kordian”.

Bibliografia

J. Łukasiewicz, Powstanie listopadowe 1830–1831, Warszawa 2005.
A. Nowak, Historia Polski XIX w., Kraków 2010.
M. Kowalski, Wielka Emigracja polska, Poznań 2012.