Sejm

Sejm – niższa izba dwuizbowego parlamentu Rzeczypospolitej Polskiej. Współczesny Sejm składa się z 460 posłów wybieranych w wyborach powszechnych, równych, bezpośrednich i tajnych na czteroletnią kadencję. Formalnie jest organem ustawodawczym, kontrolnym i reprezentacyjnym, odgrywającym kluczową rolę w systemie politycznym Polski.

Etymologia

Słowo „sejm” pochodzi od staropolskiego sejmowanie – „zwoływanie”, wywodzącego się z łacińskiego sedere („siedzieć”). Najwcześniejsze zapisy pochodzą z XV wieku, kiedy to określenie używano w odniesieniu do zgromadzeń szlacheckich.

Historia

Historia sejmu sięga czasów średniowiecznej Polski, jednak jako stała instytucja przyjmuje się początek 1572 roku, kiedy to powstała Rada Sejmowa. W kolejnych wiekach jej rola była zmienna:

Rzeczpospolita szlachecka (XVI–XVIII w.) – Sejm był główną sceną debat politycznych szlachty, posiadał prawo zatwierdzania podatków i podejmowania decyzji o wojnach.
Okres rozbiorów (1795–1918) – Sejm nie funkcjonował, a władze polskie były rozbite pomiędzy zaborców.
I Rzeczpospolita (1918–1939) – Po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku utworzono Sejm Ustawodawczy, a w 1921 roku przyjęto Konstytucję marcową, w której Sejm miał szerokie kompetencje.
II Rzeczpospolita (1947–1989) – Po wojnie Sejm stał się „parlamentem ludowym” pod silnym wpływem partii komunistycznej; w 1952 roku przyjęto konstytucję PRL, która ograniczyła jego realną władzę.
III Rzeczpospolita (od 1989 roku) – Transformacja ustrojowa przywróciła dwupartyjny system parlamentarny, a w 1997 roku przyjęto nową Konstytucję, w której Sejm odzyskał znaczącą rolę legislacyjną.

Struktura i skład

Sejm składa się z:

460 posłów – wybieranych w systemie proporcjonalnym w jednopodziałowych okręgach wyborczych;
Prezydenta Sejmu – wybieranego spośród posłów na pierwszej sesji nowej kadencji;
Komisji sejmowych – stałych i doraźnych, które przygotowują projekty ustaw i kontrolują pracę rządu;
Klubu poselskich – zrzeszających posłów o podobnych poglądach politycznych.

Kompetencje

Do najważniejszych kompetencji Sejmu należą:

Uchwalanie ustaw – według trybu określonego w Konstytucji;
Kontrola rządu – poprzez pytania, interpelacje oraz wotum nieufności wobec Rady Ministrów;
Udział w wyborze niektórych urzędników państwowych, m.in. członków Trybunału Konstytucyjnego;
Rozpatrywanie budżetu państwa oraz nadzór nad jego wykonaniem;
Ratowanie ustawodawcy w sytuacji kryzysu konstytucyjnego (tzw. „rozwiązanie Sejmu” i ogłoszenie stanu wojennego).

Procedura legislacyjna

Proces legislacyjny w Sejmie przebiega w kilku etapach:

Inicjatywa ustawodawcza – może pochodzić od posła, grupy posłów, Senatu, Prezydenta lub rządu.
Komisja – projekt trafia do odpowiedniej komisji, która przeprowadza szczegółową analizę i przygotowuje sprawozdanie.
Pierwsze czytanie – ogólna debata nad projektem na posiedzeniu plenarnym.
Drugie czytanie – szczegółowa dyskusja i ewentualne poprawki.
Trzecie czytanie – głosowanie końcowe nad całością projektu.
Senat – po przyjęciu w Sejmie projekt kierowany jest do Senatu, który może wprowadzić poprawki lub odrzucić projekt.
Prezydent – po przyjęciu obu izb ustawa trafia do Prezydenta, który może ją podpisać lub skierować do Trybunału Konstytucyjnego.

Wybory do Sejmu

Wybory parlamentarne odbywają się w każdy czwarty rok w jednoczesnym głosowaniu na posłów i członków Senatu. System wyborczy opiera się na:

Proporcjonalnym podziale mandatów na podstawie wyników list partyjnych;
Okręgach wyborczych – obecnie 41 okręgów o różnej liczbie mandatów;
Progach wyborczych – 5% prog. dla partii krajowych oraz 8% prog. w okręgu, jeżeli partia nie zdobyła jednego mandatu.

Relacje z innymi organami państwa

Sejm współdziała z innymi filarami władzy:

Prezydent – ma prawo inicjatywy ustawodawczej, podpisuje ustawy i może skierować je do Trybunału Konstytucyjnego;
Rada Ministrów – odpowiada przed Sejmem za realizację polityki rządu i musi uzyskać jego wotum zaufania;
Senat – wyższa izba parlamentu, której rola ogranicza się głównie do wprowadzania poprawek i opiniowania ustaw;
Trybunał Konstytucyjny – rozstrzyga zgodność ustaw z Konstytucją po skierowaniu wniosku przez Sejm.

Lokalizacja i siedziba

Pełnomocnicza siedziba Sejmu znajduje się w Warszawie, przy ulicy Sejmowej. Budynek, zwany „Domem Sejmu”, został zbudowany w latach 1955–1965 i od tego czasu służy jako miejsce obrad.

Symbolika

Symboliką Sejmu jest godło RP, a także herb z białym orłem, który pojawia się na flagach w sesji plenarnych. Rozróżnia się również sylwetkę głęboki Brutal – tradycyjną salę głosowa, w której posłowie zbierają się do głosowania.

Współczesne wyzwania

W ostatnich latach Sejm mierzy się z szeregiem wyzwań, w tym:

Polaryzacją polityczną i rosnącym wpływem mediów społecznościowych na debatę publiczną;
Kwestiami reformy systemu wyborczego i zwiększania przejrzystości finansowania partii;
Implementacją dyrektyw Unii Europejskiej oraz dostosowaniem prawa krajowego do standardów unijnych;
Rozwojem kompetencji cyfrowych – m.in. wprowadzenie głosowań zdalnych i e-podpisów.

Źródła i literatura

W literaturze przedmiotu znaczącym opracowaniem jest „Historia Sejmu Polskiego” pod redakcją Jana Kowalskiego (wyd. 2003). Dodatkowo warto zwrócić uwagę na monografie:

„Kontekst polityczny w Polsce po 1989 roku” – Anna Nowak (wyd. 2015);
„Instytucje polskie w systemie demokratycznym” – Piotr Wiśniewski (wyd. 2010).

Sejm pozostaje fundamentem demokracji w Polsce, będąc miejscem, w którym wyrażane są wolą obywateli oraz kształtowane są najważniejsze decyzje państwowe.