Xorg

Xorg – implementacja serwera systemu graficznego X Window System rozwijanego przez projekt X.Org Foundation. Jest to najpowszechniej używany serwer X w środowiskach Unix-opartych, w szczególności w dystrybucjach Linux oraz systemach BSD.

Historia

Projekt X Window System został rozpoczęty w 1984 roku w Massachusetts Institute of Technology (MIT). Pierwsza otwarta implementacja – X11 – pojawiła się w 1987 roku. W latach 1990‑1995 rozwijane były różne wersje serwerów X, m.in. XFree86, które stały się standardem wśród dystrybucji Linux.

Po kontrowersjach licencyjnych w 2004 r. społeczność przeniosła rozwój do projektu X.Org, a w 2004 roku wydano pierwszą wersję Xorg (X.Org Server 1.0). Od tego czasu Xorg jest głównym komponentem graficznym w większości nowoczesnych systemów operacyjnych typu Unix.

Architektura i komponenty

• Serwer X (X server) – centralny element, który zarządza wyświetlaczem, obsługuje wejścia z klawiatury, myszy i innych urządzeń oraz udostępnia interfejs X Protocol aplikacjom klienckim.
• Moduły sterowników graficznych – w Xorg obsługa sprzętu realizowana jest przez wbudowane i zewnętrzne sterowniki (np. intel, nouveau, amd).
• Rozszerzenia – Xorg wspiera liczne rozszerzenia, m.in. RandR (dynamiczna zmiana rozdzielczości), XInput (obsługa nowoczesnych urządzeń wejściowych) oraz Composite (efekty kompozycji).
• Moduły wejścia – xinput i evdev umożliwiają mapowanie zdarzeń z klawiatury, myszy oraz tabletów.

Licencja i rozwój

Cały kod źródłowy Xorg jest udostępniony na warunkach licencji MIT, co czyni go wolnym oprogramowaniem. Projekt jest rozwijany w modelu otwartym, a kod znajduje się w repozytorium Git pod adresem git.x.org. Wkład w rozwój wnosi zarówno społeczność end‑user, jak i komercyjni producenci sprzętu.

Zastosowanie

W praktyce Xorg pełni rolę pośrednika między aplikacjami graficznymi (np. GNOME, KDE) a kartą graficzną. Dzięki jego modularności możliwe jest:

• uruchamianie wielu sesji graficznych jednocześnie (np. XDM, GDM),
• zdalny dostęp do pulpitu za pośrednictwem XDMCP lub VNC,
• uruchamianie aplikacji w trybie XWayland pod menedżerem kompozycji Wayland.

Konkurencja i przyszłość

Od kilku lat w przestrzeni Unix‑like rośnie popularność Wayland, nowoczesnego protokołu graficznego, który ma zastąpić X Window System ze względu na lepszą wydajność i bezpieczeństwo. Mimo to Xorg nadal pozostaje domyślnym serwerem w większości dystrybucji, a wiele aplikacji jest wciąż zależnych od X Protocol. Projekt Xorg współpracuje z Wayland, udostępniając warstwę kompatybilności XWayland, co pozwala na stopniowe przejście bez utraty funkcjonalności.

Podstawowe polecenia

Do zarządzania serwerem Xorg używa się kilku kluczowych narzędzi:

• startx – uruchamia sesję X przy użyciu domyślnego pliku .xinitrc.
• xinit – bardziej elastyczna wersja startx, pozwala określić programy startowe i serwer.
• xrandr – konfiguruje wyświetlacze w czasie rzeczywistym.
• xset – zmienia ustawienia ekranu (timeout, DPMS, itp.).

Zobacz także

X Window System • Linux • Unix • BSD • Wayland • Oprogramowanie otwarte