Zachodnia Ukraina (historyczna)
Zachodnia Ukraina (pol. Zachodnia Ukraina) – historyczny region położony w zachodniej części współczesnej Ukrainy. Graniczyła z Polską, Litwą, Rumunią oraz z Czechami. W zależności od okresu politycznego region ten wchodził w skład różnych państw: od Rzeczypospolitej Obojga Narodów po Imperium Austriackie, później był częścią ZSRR i w końcu niepodległej Ukrainy.
Geografia i podziały administracyjne
Zachodnia Ukraina obejmuje tereny dzisiejszych obwodów lwowskiego, wołyńskiego, ternopilskiego oraz części obwodów rusińskiego i Czarnieckiego Podola. Główne miasta regionu to Lwów, Ukrainiec, Ternopil, Kłuczow i Iwano-Frankiwsk. Krajobraz jest zróżnicowany – od Karpat Zachodnich po nizinne ukraińskie, liczne rzeki (Dniestr, San, Western Bug) oraz liczne plaże i lasy.
Wczesne dzieje (VIII‑XVI w.)
Na ziemiach zachodniej Ukrainy osiedlali się Słowianie wczesno‑średniowieczni, a w X‑XI w. tereny te weszły w skład Kijowskiej Ruśi. Po rozpadzie Kijowskiej Rusi w XIII w. kontrolę przejął Wielki Księstwo Litewskie, a w 1569 r. w wyniku unii lubelskiej stał się częścią Rzeczypospolitej Obojga Narodów. W tym okresie region był znany jako Ruthenia i cieszył się względną autonomią, zachowując własne prawo (tzw. prawo ruskie).
Pod panowaniem Rzeczypospolitej (1569‑1772)
W ramach Rzeczypospolitej zachodnia Ukraina była podzielona na wołyńskie i rusińskie stare powiaty. Na terenie regionu powstały liczne miasta handlowe, a szlachta polska i rusińska rozwijała się intensywnie. Ważnym wydarzeniem był 1648‑1657 powstanie kozackie pod wodzą Bohdana Chmielnickiego, które doprowadziło do powstania własnego państwa kozackiego, znanego jako Hetmanat. W 1654 r. hetman Bogdan Chmielnicki zawarł Pakt w Perejasławiu z Rosją, co spowodowało podział ziem pomiędzy Polskę a Rosję (rozdzielenie w rozbiorach).
Pod zaborem austro-węgierskim (1772‑1918)
Po pierwszym rozbiorze Polski w 1772 r. zachodnia część Ukrainy wpadła pod panowanie Imperium Austriackiego i stała się częścią królestwa Galicji i Lodomerii. Okres austriacki przyniósł rozwój administracyjny, edukacyjny i kulturalny. Powstały liczne szkoły, a w 1848 r. Cyrill Lotaryj i Mykhajło Drahomanow przyczynili się do odrodzenia ukraińskiego narodowego ruchu. W XIX w. region stał się ważnym ośrodkiem ukraińskiego ruchu narodowego oraz miejscem intensywnych konfliktów narodowo‑religijnych pomiędzy ludnością ukraińską (grkokatolicką i prawosławną) a polską i żydowską.
Okres międzywojenny (1918‑1939)
Po zakończeniu I wojny światowej i rozpadzie Austro–Węgier część zachodniej Ukrainy wpadła pod kontrolę nowo powstałej Ukraińskiej Republiki Ludowej, a następnie stała się terenem sporu między Polską a Ukraińską Socjalistyczną Republiką Radziecką. Traktat ryski z 1920 r. przyznał Polsce kontrolę nad zachodnią Ukrainą, co potwierdził Traktat ryski (1921). Region został włączony do II RP jako część województwa lwowskiego i województwa wołyńskiego. W latach 30. nastąpiła intensywna polonizacja, ale także rozwój ukraińskiej opozycji politycznej (np. ukraińska Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów – OUN).
II wojna światowa i okupacje (1939‑1945)
Po ataku Niemiec na Polskę w 1939 r. zachodnia Ukraina znalazła się pod okupacją sowiecką (od września 1939 r.) i niemiecką (od czerwca 1941 r.). Okres ten charakteryzował się masowymi represjami: deportacjami ludności polskiej i ukraińskiej, eksterminacją Żydów w obozach zagłady (np. Lwów, Ożarow) oraz działaniami partyzanckimi OUN‑UPA i Armii Krajowej. Po wyzwoleniu w 1944 r. region przeszedł ponownie pod kontrolę sowiecką, a granice ustalone w 1945 r. przymocowały zachodnią Ukrainę do ZSRR.
Okres radziecki (1945‑1991)
W ramach Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej Zachodnia Ukraina była podzielona na obwody lwowski, wołyński, rusiński i ternopilski. Reżim radziecki prowadził politykę industrializacji, kolektywizacji rolnictwa oraz rusyfikacji, ale jednocześnie pozwalał na rozwój ukraińskiej kultury w granicach akceptowanych przez władze. W latach 80. zachodnia Ukraina stała się jednym z ośrodków ruchu niepodległościowego, przyczyniając się do odzyskania niepodległości w 1991 r.
Po uzyskaniu niepodległości (od 1991)
Po rozpadzie ZSRR zachodnia część Ukrainy stała się integralną częścią niepodległej Ukrainy. Region odgrywa istotną rolę w polityce i gospodarce kraju, będąc jednocześnie ważnym ośrodkiem kultury ukraińskiej (muzea, uczelnie, folk, literatura). Działają tu liczne organizacje pozarządowe wspierające rozwój regionalny, a także promujące pamięć o dramatycznych wydarzeniach XX w.
Dziedzictwo kulturowe
Na terenie Zachodniej Ukrainy znajdują się liczne zabytki architektury sakralnej (cerkwie greckokatolickie, kościoły rzymskokatolickie), zamki (np. zamek w Zolo), a także pałace i rezydencje szlachty polskiej i austriackiej. Środowiska etniczne – Ukraińcy, Polacy, Żydzi, Rumuni i Ormianie – pozostawiły po sobie bogatą tradycję folkloru, kuchni i języka.