Rozbiór 1795
Rozbiór 1795 roku, zwany także Trzecim Rozbiorem, był ostatnim z trzech podziałów Rzeczypospolitej – I Rzeczypospolitej – dokonanym przez jej sąsiadów: Rosję, Prusy i Austrię. W wyniku tego wydarzenia Polska przestała istnieć jako niepodległe państwo na mapie Europy na 123 lata, aż do odzyskania niepodległości w 1918 roku.
Geneza rozbiorów
Po pierwszym rozbiorze w 1772 roku, którego przyczyną były słabości wewnętrzne oraz rosnąca interwencja mocarstw sąsiednich, Polska podjęła próby reform. Konstytucja 3 maja z 1791 roku oraz próby wzmocnienia władzy centralnej spotkały się z oporem zarówno wewnętrznych konserwatystów, jak i zewnętrznych autokratów.
Drugi rozbiór (1793)
Po krótkim sukcesie reform, w 1792 roku wybuchła wojna z Rosją w ramach tzw. wojny kościuszkowskiej. Przegrana i późniejsze porozumienie w Kreuzbergu doprowadziły do drugiego rozbioru w 1793 roku, w którym Rosja i Prusy przywłożyły się w kolejne tereny Polski.
Trzeci rozbiór (1795)
Wydarzenia przyspieszyły po klęsce powstania kościuszkowskiego w 1794 roku. Tadeusz Kościuszko nie był w stanie powstrzymać agresywnych działań sąsiadów. Rosja, Prusy i Austria zawarły tajny protokół, w którym podzieliły wszystkie pozostałe terytoria Polski:
- Rosja otrzymała ziemie wschodnie, w tym Litwę i część Białorusi.
- Prusy przejęły Pomorze, Wielkopolskę oraz część Mazowsza.
- Austria zyskała część Małopolski, w tym Kraków i część Śląska.
Formalnym dokumentem rozbioru było porozumienie z 24 października 1795 roku, które zostało ratyfikowane w Warszawie 25 października 1795 roku.
Skutki polityczne i społeczne
Rozbiór 1795 roku miał daleko idące konsekwencje:
- Zniesienie Sejmu i ustanowienie władzy zaborczych w swoich nowych prowincjach.
- Rozproszenie szlachty i inteligencji polskiej, co doprowadziło do rozwoju ruchu emigracyjnego, zwłaszcza we Francji i Wiedeń.
- Wprowadzenie systemów prawnych i administracyjnych Rosji, Prus i Autrii – m.in. kary podatkowe i reformy rolne.
- Utrata pełnej niepodległości, co stało się motorem dla przyszłych ruchów niepodległościowych, m.in. powstania kościuszkowskiego i późniejszych powstań w 1830 oraz 1863 roku.
Dziedzictwo i pamięć historyczna
Trzeci rozbiór jest uznawany za kluczowy moment w historii Polski, będący symbolem zdrady i zagrożenia suwerenności. Współcześnie upamiętniany jest w licznych pomnikach, publikacjach oraz w programach edukacyjnych.
W literaturze i sztuce rozbiór pojawia się m.in. w dziełach Adama Mickiewicza („Panas” oraz „Dziady”) oraz w obrazach Jana Szajny. Dzieła te odzwierciedlają bolesny proces utraty niepodległości oraz nadzieję na odzyskanie suwerenności, która w końcu nastąpiła po I wojnie światowej.