Powstanie narodowe 1794 (Powstanie kościuszkowskie)

Powstanie narodowe 1794 roku, powszechnie określane jako Powstanie kościuszkowe, było zbrojnym zrywem ludności Polski oraz części Litwy przeciwko zaborcom – Rosji i Prusom. Było to ostatnie, choć nieudane, z trzech powstań narodowych w XVIII‑w., które poprzedziły trzykrotny rozbiór Rzeczypospolitej w latach 1772, 1793 i 1795.

Przyczyny

Rozbiór pierwszy (1772) i drugi (1793), które pozbawiły Polskę znacznej części terytorium i suwerenności.
Reformy Konstytucji 3 maja z 1791 r., które spotkały się z oporem konserwatywnej szlachty oraz ingerencją rosyjską.
Nieudane próby utrzymania równowagi politycznej i militarnej w wyniku działań Zofii Czartoryskiej i Firlejów.
Narastające niezadowolenie społeczne, zwłaszcza wśród chłopów, które zrodziło potrzebę reformy feudalnej.

Przebieg

Zwołanie insurekcji

12 lipca 1794 r. w Połaniu Tadeusz Kościuszko (link: Tadeusz Kościuszko) ogłosił „Proklamację Kościuszki”, wzywając wszystkich obywateli do walki o niepodległość.

Najważniejsze bitwy

Bitwa pod Racławicami (4 kwietnia 1794) – zwycięstwo sił kościuszkowych, w którym szczególną rolę odegrały legiony ludowe, dowodzone przez Józefa Haller'a.
Oblężenie Warszawy (1794) – przypuszczalny sukces, ale ostatecznie miasto popadło w ręce Rosjan 28 listopada 1794.
Bitwa pod Maciejowicą (10 października 1794) – decydująca klęska, w której Kościuszko został ranny i wzięty do więzienia.

Fala ludowa i reformy

W trakcie powstania Kościuszko wydał Dekret pojański, w którym zniósł pańszczyznę w części terytorium oraz przyznał chłopom prawa obywatelskie. Dokument stał się ważnym elementem późniejszych ruchów socjalnych w Europie.

Skutki

Pomimo heroicznej walki, powstanie zakończyło się klęską, co przyspieszyło trzeci rozbiór i zniknięcie państwowości polskiej z mapy Europy na 123 lata. Jednakże:

Powstanie stało się symbolem narodowego oporu i inspiracją dla przyszłych pokoleń (m.in. powstanie listopadowe).
Ugraniczenie feudalnych przywilejów względem chłopów, co przyczyniło się do późniejszych reform agrarnych w okresie zaborów.
Wzrost świadomości narodowej i rozwoju literatury patriotycznej, np. dzieła Juliusza Słowackiego.

Najważniejsze postaci

Tadeusz Kościuszko: dowódca i główny inicjator powstania, generał w armii amerykańskiej oraz w armii polskiej.
Józef Zamoyski: członek Rady Narodowej, współpracownik Kościuszki, twórca programu społeczno‑politycznego.
Jan Kruk: lider ludowy, organizator oddziałów chłopskich w prowincji wołyńskiej.
Józef Poniatowski: szlachcic i szef sztabu wojskowego w latach 1794‑1795.

Pamięć historyczna

Do dziś 23 sierpnia w Polsce obchodzimy Dzień Wyzwolenia Warszawy, upamiętniając heroiczne zmagania powstańców. W licznych muzeach, m.in. w Muzeum Narodowym w Warszawie, oraz w szkołach edukuje się o znaczeniu powstania kościuszkowego jako przełomowego momentu w dziejach narodu.