Lew Jakowicz Troçkij (Leon Trotsky)

Leon Trotsky – pseudonim artystyczny Lwa Jakowicza Troćkija (ur. 1879 w Januwce, w granicach Imperium Rosyjskiego, zmarł 1940 w Meksyku) – rosyjski rewolucjonista, teoretyk marksistowski, przywódca partii bolszewickiej, jeden z głównych architektów Rewolucji rosyjskiej w 1917 roku, komisarz spraw zagranicznych oraz dowódca Armii Czerwonej. Po wykluczeniu z Partii Komunistycznej Związku Radzieckiego w 1929 r. został eksmitowany, a w 1940 r. zamordowany w Meksyku przez agenta NKWD – Ramónę Méndez‑Negreve.

Życie i działalność

Wczesne lata

Leon Trotsky urodził się w rodzinie żydowskiej w majątku Januwka. Jego ojciec, Michaił Troćkij, był stolarzem, a matka, Anna Rozalia, prowadziła dom. W 1898 roku został aresztowany za działalność w ruchu socjalistycznym i zesłany na Syberię, skąd już po kilku latach wrócił do Europy i kontynuował działalność rewolucyjną.

Rewolucja 1905 r.

Pod pseudonimem «Lew Jawkiewicz» brał udział w wydarzeniach rewolucji 1905 r., organizując strajki i marsze w Kijowie. Po klęsce powstania został ponownie aresztowany i zesłany na Syberię, skąd uciekł w 1907 r. do Włoch, a następnie do Francji.

Rok 1917 i rewolucja październikowa

W czasie I wojny światowej Trotsky powrócił do Rosji i w 1917 roku stał się jednym z przywódców bolszewików. Pełnił funkcję szefa Petrogradzkiego Komitetu Obrony Robotniczej i odegrał kluczową rolę w organizacji rewolucji październikowej. Po zwycięstwie bolszewików został mianowany komisarzem spraw zagranicznych, gdzie negocjował traktat brzeski i prowadził dyplomację wobec państw zachodnich.

Wojna domowa i Armia Czerwona

W latach 1918–1921 Trotsky przewodził Armii Czerwonej jako jej główny dowódca. Jego zdolności organizacyjne i strategiczne przyczyniły się do zwycięstwa bolszewików w wojnie domowej przeciwko „białym” antykomunistycznym siłom i interwencjom zagranicznym.

Spór z Józefem Stalinem

Po śmierci Lenina w 1924 roku wybuchła walka o przywództwo w KPZR. Trotsky, zwolennik teorii stałej rewolucji, stał w opozycji do Józefa Stalina, który promował koncepcję „socjalizmu w jednym kraju”. Konflikt doprowadził do „rozruchu” w 1936 r., a w 1929 r. Trotsky został usunięty ze stanowiska i wykluczony z Partii.

Wygnanie i śmierć

Po wykluczeniu Trotski udał się najpierw do Turcji, później do Francji, a w 1937 r. do Meksyku, gdzie założył w Exile (ang. Exile) instytut „Międzynarodowej Partii Socjalistycznej”. 20 lipca 1940 r. został zaatakowany toporem przez agentkę NKWD – Ramónę Méndez‑Negreve i zmarł następnego dnia w szpitalu.

Myśl i doktryna

• Stała rewolucja – teoria zakładająca, że rewolucja proletariacka musi być nieprzerwana i rozprzestrzeniać się na inne kraje, by mogła utrzymać się w obliczu izolacji.
• Trotyzm – nurt marksistowski oparty na naukach Trotsky’ego, obejmujący krytykę stalinizmu, poparcie dla międzynarodowego charakteru rewolucji oraz obronę demokracji wewnątrz partii.
• Teoria „dowodzenia” (the theory of permanent revolution) – rozróżniała ona rewolucję demokratyczną i socjalistyczną, argumentując, że w krajach zacofanych jedyna droga do socjalizmu prowadzi przez bezpośrednią walkę klasy robotniczej.

Dziedzictwo

Trotsky pozostaje jedną z najbardziej kontrowersyjnych postaci w historii XX wieku. Jego przywództwo w Armii Czerwonej i udział w tworzeniu radzieckiego państwa przyczyniły się do kluczowych zmian politycznych, a jednocześnie jego krytyka stalinizmu i twierdzenia o potrzebie „stałej rewolucji” wywarły wpływ na liczne ruchy lewicowe na całym świecie. Dziś istnieją liczne organizacje i partie określane jako trotyzmy, które odwołują się do jego myśli i dziedzictwa.

Bibliografia (wybrane pozycje)

1. Leon Trotsky, Historia rewolucji rosyjskiej, 1932.
2. Leon Trotsky, Trwała rewolucja, 1930.
3. Isaac Deutscher, Leon Trotsky: biografia, 1971.

Artykuł powstał na podstawie dostępnych źródeł historycznych oraz opracowań naukowych i jest częścią Encyklopedii poświęconej historii i filozofii politycznej.