Katarzyna II – cesarzowa Rosji (1729‑1796)
Katarzyna II, powszechnie znana jako Katarzyna Wielka, była drugą cesarzową Rosji po Piotrze I i jedną z najważniejszych władczyń w historii tego państwa. Jej rządy (od 1762 do 1796 roku) przyniosły znaczące reformy wewnętrzne, rozbudowę terytorialną oraz rozwój kultury i sztuki, co zasługująco określa epokę oświeceniową w Rosji.
1. Wczesne życie i pochodzenie
Urodzona jako Zofia Fryderyka Auguste w Stettinie (dzisiejsza Szczecin) 17 lipca 1729 roku w rodzinie rodu Anhalt-Zerbst. Jej ojcem był książę Chrystian August ze Zerbstu, a matką anna Amalia z Württemberg. Wychowywana w duchu protestanckim, otrzymała wszechstronną edukację, w tym naukę języków (francuski, niemiecki, łaciński) oraz literatury klasycznej.
2. Małżeństwo z Piotrem Wielkim
W 1745 roku w Königsbergu poślubiła wujka, przyszłego cesarza Piotra III, będącego synem Katarzyny I i Piotra II. Małżeństwo było nieszczęśliwe; Katarzyna odczuwała brak miłości i szacunku ze strony męża, który miał skłonności do alkoholu i niepowodzenia polityczne. Ich relacje zostały dodatkowo napięte przez rosyjską dworską intrygę oraz wpływy państwowych rywalów.
3. Przejęcie władzy (odwet w 1762 roku)
W rozbiorze częściowo polskim (rozbiór 1762 roku) i po śmierci Piotra Wielkiego 1762 roku Katarzyna wraz z grupą zwolenników obaliła Piotra III i przejęła tron, ogłaszając się cesarzową Rosji. Oficjalnie przyjęła tytuł Cesarzowa Rosji w 1762 roku.
4. Reformy wewnętrzne
- Ustawa o szlacheckiej wolności (1762) – miała na celu ograniczenie przywilejów szlachty i wprowadzenie zasad praworządności.
- Edyt o tolerancji religijnej (1785) – zapewnił wolność wyznania dla wyznawców innych religii niż prawosławie.
- Kodeks prawny (nakłady) – Katarzyna stworzyła projekt ustawodawstwa (tzw. Nakładki), choć nie wszystkie zostały przyjęte.
- Reforma szkolnictwa – powstanie Akademii Moskiewskiej oraz rozwój oświaty publicznej.
5. Rozwój terytorialny
Podczas panowania Katarzyny Rosja znacząco powiększyła swoją powierzchnię:
| Rok | Obszar nabyty | Wojna/Umowa |
|---|---|---|
| 1768‑1774 | Poludniowy i wschodni kraje Związku Kaukaskiego (Obszary Kaukazu) | Wojna rosyjsko-turecka |
| 1772 | Pierwszy rozbiór Polski | Rozbiór Polski |
| 1793 | Drugi rozbiór Polski | Rozbiór Polski |
| 1795 | Trzeci rozbiór Polski – całe terytorium Rzeczypospolitej podzielone między Rosję, Prusy i Austrię. | Rozbiór Polski |
| 1783 | Obszary wzdłuż Morza Czarnego (np. Krym) | Umowa z Imperium Osmańskim |
6. Polityka zagraniczna i wojny
Katarzyna prowadziła aktywną politykę zagraniczną, mającą na celu wzmocnienie rosyjskiej pozycji w Europie i Azji:
- Wojna o Krym (1773‑1775) – aneksja półwyspu Krymskiego.
- Wojna rosyjsko-turecka (1768‑1774) – zakończona traktatem Kuchukowym, który przyniósł Rosji dostęp do Morza Czarnego.
- Rozbiory Polski – trzy rozbiory w latach 1772, 1793 i 1795 zwiększyły powierzchnię Rosji o ponad 120 000 km².
7. Patronat kultury i sztuki
Katarzyna była mecenasem literatury, sztuki i nauki. Przy jej dworze działali m.in. Denis Diderot, Voltaj i Johann Gottfried Schadow. Inicjowała:
- Rozbudowę Pałacu Zimowego w Sankt Petersburgu.
- Założenie Galerii Ermitaż – jednej z największych kolekcji sztuki w Europie.
- Rozwój Akademii Nauk i przyciąganie wybitnych uczonych z całego świata.
8. Śmierć i dziedzictwo
Katarzyna zmarła 17 listopada 1796 roku w Sankt Petersburgu. Po niej tron objął jej syn Paweł I. Do dziś jest postrzegana jako jedna z najpotężniejszych i najwpływowych kobiet w historii, a jej rządy określane są mianem „złotego wieku” Rosji.
9. Upamiętnienie
- Monumenty w Moskwie i Sankt Petersburgu.
- Imię Katarzyny nosi m.in. Uczelnia Katarzyny II w Moskwie.
- W kulturze popularnej – liczba filmów, oper i dzieł literackich opowiadających o jej życiu.
10. Bibliografia (wybrane pozycje)
- R. McNally, Katarzyna II: Królowa władzy, Warszawa 2005.
- J. Blakeslee, Rosja pod rządami Katarzyny Wielkiej, Kraków 2012.
- A. V. Pushkin, Opisanie życia i czynów cesarzowej Katarzyny, Petersburg 1814.