Nagroda Nobla w dziedzinie fizjologii lub medycyny
Historia
Nagroda Nobla w dziedzinie fizjologii lub medycyny została ustanowiona w testamencie Alfreda Nobla w 1895 roku. Pierwsze przyznanie nagrody nastąpiło w 1901 roku i od tego czasu corocznie honoruje wybitne osiągnięcia, które przyczyniły się do postępu w rozumieniu procesów biologicznych oraz leczeniu chorób.
Kryteria przyznawania
Komitet Noblowski w Szwecji przyjmuje nominacje od wybranych ekspertów, instytucji i poprzednich laureatów. Decyzję o przyznaniu nagrody podejmuje Instytut Karolinska, który ocenia kandydatów pod kątem:
- Nowatorskości odkrycia lub wynalazku.
- Znaczenia praktycznego, czyli wpływu na diagnostykę, terapię lub profilaktykę.
- Rzetelności metodologicznej i potwierdzenia wyników przez niezależne grupy badawcze.
- Etapu rozwoju – nagroda najczęściej przyznawana jest po kilku latach od publikacji, aby umożliwić zweryfikowanie wyników.
Proces selekcji
Procedura przyznawania nagrody składa się z kilku etapów:
- Rozpoczęcie przyjmowania nominacji w styczniu danego roku.
- Wewnętrzna ocena i skrócenie listy kandydatów przez Komitet Noblowski w dziedzinie fizjologii i medycyny do tzw. „shortlist”.
- Ocena krótkiej listy przez większy grona ekspertów i członków Instytutu Karolinskiego.
- Głosowanie i ostateczna decyzja w październiku – ogłoszenie następuje pod koniec miesiąca.
- Uroczyste wręczenie nagrody w Sztokholmie podczas ceremonii Noblowskiej w grudniu.
Znaczące laureaci
Poniżej wybrana lista laureatów, których odkrycia wywarły przełomowy wpływ na współczesną medycynę:
| Rok | Laureaci | Odkrycie |
|---|---|---|
| 1901 | Emil Adolf von Behring | Opracowanie surowicy przeciwko błonicy |
| 1923 | Frederick Gough Koch | Izolacja i identyfikacja Mycobacterium tuberculosis |
| 1945 | Alexander Fleming, Ernst Chain, Howard Florey | Odkrycie penicyliny |
| 1953 | James Watson, Francis Crick | Struktura podwójnej helisy DNA |
| 2006 | Andrew Zimmermann, Harvey J. Alter, Charles M. Rice | Odkrycie wirusów Hepatitis C |
| 2022 | Svante Paabo, David J. Bates | Rozwój metod przetwarzania danych epigenetycznych |
Kontrowersje i debaty
Historia nagrody nie jest wolna od kontrowersji. Przykłady:
- Spory o przyznanie nagrody w 1920 roku za odkrycie insuliny – część uznała, że nie wszyscy kluczowi badacze zostali wymienieni.
- Debaty wokół nagrody w 2010 roku, kiedy to podkreślono znaczenie technologii CRISPR-Cas9, a niektórzy naukowcy argumentowali, że zasługi powinny być podzielone bardziej równomiernie.
- Kwestionowanie przyznania nagrody w 2020 roku za prace nad szczepionkami mRNA – krytycy podnosili kwestie etyczne związane z szybkością testów klinicznych.
Najnowsze nagrody
W 2023 roku Nagrodę Nobla w dziedzinie fizjologii lub medycyny otrzymali Katalin Tarczai i David Korn za odkrycie mechanizmów komórek odpornościowych w odpowiedzi na patogeny wirusowe. Ich prace przyczyniły się do rozwoju nowych terapii przeciwko wirusowi SARS‑CoV‑2.