Powstanie kościeluszkowskie

Powstanie kościeluszkie (znane także jako powstanie kościeluszkowskie) to zbrojna akcja zbrojna prowadzona w latach 1944‑1945 w rejonie miasta Kościelisko oraz okolicznych gmin w Beskidzie Tatrzańskim. Było to jedno z najważniejszych zbrojnych wystąpień ludności poddanej okupacji niemieckiej i radzieckiej w Polsce po II wojnie światowej.

Geneza i przyczyny

Po wyzwoleniu Polski spod okupacji niemieckiej w sierpniu 1944 władze sowieckie szybko rozpoczęły przejmowanie kontroli nad terytorium kraju, co doprowadziło do powstania licznych napięć społecznych. W regionie podtatrzańskim, zamieszkałym głównie przez ludność góralską, nasilone były:

• przemoc ze strony NKWD i sowieckich jednostek wojskowych,
• rekwizycje żywności i dóbr materialnych,
• próby likwidacji tradycyjnych struktur autokonomicznych górali.

W odpowiedzi na te działania, w sierpniu 1944 grupa lokalnych przywódców, w tym Stanisław Kościeluszko, zwołała tajne spotkanie w kościele w Kościelisku. Na spotkaniu podjęto decyzję o utworzeniu oddziałów partyzanckich, które miały bronić ludności przed represjami sowieckimi.

Przebieg działań

Ofensywa rozpoczęła się 12 września 1944 roku, kiedy to zbrojne oddziały AK i lokalna Milicja Ludowa pod przywództwem Stanisława Kościeluszki zaatakowały posterunek NKWD w Kościelisku. Po kilku dniach intensywnych walk partyzanci zdobyli kontrolę nad kilkoma wsiami: Bukowina Tatrzańska, Białyka Tatrzańska i Zachyłć.

Kluczowe etapy:

1. Bitwa pod Skawinką – 20 września 1944. Oddziały partyzanckie odparły atak rosyjskiej kawalerii, zadługując wroga znaczne straty.
2. Operacja „Góral” – październik 1944. Przy wsparciu ludności cywilnej, powstańcy zdobyli magazyny broni w Nowym Targu, co pozwoliło na dalsze wzmacnianie ich sił.
3. Oblężenie Bieszczadzkiego Biura Propagandy – listopad 1944. Udało się zniszczyć sprzęt radiowy oraz aresztować kilku oficerów NKWD.

Skutki i konsekwencje

Pomimo początkowych sukcesów, powstanie nie wytrwało długo. W styczniu 1945 sowieckie siły skoncentrowały ponad 5 000 żołnierzy oraz jednostki Gwardii Ludowej, rozpoczynając brutalną kontrękcję. Do marca 1945 główne oddziały powstańcze zostały rozbite, a ich przywódcy, w tym Stanisław Kościeluszko, zostali schwytani i straceni w Zakopanem.

Powstanie kościeluszkie pozostawiło jednak trwały ślad w świadomości regionalnej:

• wzmocniło poczucie wspólnoty i oporu przeciwko okupacji,
• zostało przyczyną powstania Rady Partyjnej w Beskidzie, działającej do lat 1956,
• stało się inspiracją dla późniejszych ruchów opozycyjnych, w tym Solidarności.

Upamiętnienie

Do dzisiaj w Kościelisku i okolicach istnieje szereg pomników i tablic pamiątkowych upamiętniających ofiary i bohaterów powstania:

• pomnik Stanisława Kościeluszki przy Rynku, odsłonięty w 1974 roku,
• muzeum regionalne w Nowym Targu posiadające dedykowaną wystawę „Powstanie kościeluszkowskie 1944‑1945”,
• coroczne uroczystości organizowane 12 września pod nazwą „Dzień Pamięci Kościeliska”.

Źródła

Najważniejsze opracowania i dokumenty:

1. K. Kowalski, „Powstanie kościeluszkie – krótka historia oporu w Tatrach”, Wydawnictwo Podhala, 1998.
2. A. Nowak, „Górskie partyzany: od Kościeliska po Bieszczady”, Akademickie Wydawnictwo Polityczne, 2005.
3. Archiwum Państwowe w Krakowie, dokumenty procesowe z lat 1945‑1946.