Marksizm

Marksizm – system myśli politycznej, filozoficznej i ekonomicznej, opracowany w drugiej połowie XIX wieku przez Karola Marksa oraz Friedricha Engelsa. Stanowi podstawę teoretyczną ruchów socjalistycznych i komunistycznych, a także wpływał na liczne nurty w filozofii, socjologii, historii, ekonomii i naukach przyrodniczych.

Geneza i rozwój

Marksizm wyłonił się w kontekście rewolucji przemysłowej i rosnących napięć klasowych w Europie. Pierwsze jego elementy pojawiły się w pracach Marksa i Engelsa, takich jak Manuskrypt ekonomiczno-filozoficzny (1844) oraz Manifest komunistyczny (1848 roku). Najważniejsze dzieło teoretyczne – Kapitał (1867), rozwinęło analizę kapitalistycznego trybu produkcji.

Podstawowe założenia

Materializm historyczny – teoria, że rozwój społeczny i historyczny jest determinowany przez materialne warunki życia, w szczególności przez sposób produkcji i relacje klasowe.
Waluta klas – podział społeczeństwa na klasy posiadające i nieposiadające środków produkcji; w kapitalizmie główne klasy to burżuazja i proletariat.
Wartość dodatkowa – różnica między wartością wytworzoną przez pracownika a jego wynagrodzeniem; jest źródłem zysku kapitalistów.
Dyktatura proletariatu – przejściowy etap po rewolucji, w którym władza sprawowana jest przez proletariat w celu wyeliminowania pozostałości kapitalizmu.
Komunizm – ostateczny cel: społeczeństwo bezklasowe, bez własności prywatnej środków produkcji i bez państwa.

Rozwój i podziały

Po śmierci Marksa w 1883 roku marksizm był rozwijany i reinterpretowany przez różne ruchy i przywódców:

Rosa Luxemburg i Leo Jogiches – podkreślali potrzebę masowej walki i samodzielności ruchu robotniczego.
Włodzimierz Lenin – wprowadził pojęcie partii awangardowej i przekształcił marksizm w „marksizm‑leninizm”, co stało się podstawą Związku Radzieckiego w 1917 roku.
Lew Trocki – opracował rewolucję permanentną i krytykował biurokratyzację ZSRR.
Josef Stalin – wprowadził koncepcję socjalizmu w jednym kraju oraz rozbudowaną biurokrację państwową.
Mao Zedong – przystosował marksizm do warunków rolniczych Chin, tworząc marksizm‑maoizm.
W późniejszym okresie powstały nurty takie jak nowy marksizm, marksizm zachodni (np. szkoła frankfurcka, Althusser, Gramsci) oraz marksizm humanistyczny.

Wpływ na nauki społeczne

Marksizm wywarł znaczący wpływ na:

sociologię – pojęcie klasy społecznej i analiza struktur władzy.
historię – teoria walki klas jako motor historii.
ekonomię – analiza kryzysów boom-bust, teoria wartości pracy.
filozofię – dialectical materialism, krytyka idealizmu.

Krytyka

Marksizm był krytykowany zarówno w czasie swojego rozwoju, jak i po upadku państw komunistycznych:

Ekonomiści wolnorynkowi (np. Milton Friedman) podważali teorię wartości dodatkowej i prognozy kryzysowe.
Filozofowie egzystencjalni (np. Jean‑Paul Sartre) krytykowali determinizm materialistyczny.
Historycy (np. Leszek Płoski) wskazywali na nieprzewidywalność rewolucji i wielokrotne niepowodzenia praktycznych prób realizacji marksizmu.
Ruchy demokratyczne i liberalne oskarżały władze marksistowskie o łamanie praw człowieka i tworzenie totalitarnych reżimów.

Dziedzictwo i współczesność

Choć tradycyjne państwa marksistowskie znacznie osłabły po transformacji gospodarczej w latach 1990‑2000, idee marksistowskie wciąż funkcjonują w:

Ruchach antykapitalistycznych i ekologicznych, które odwołują się do krytyki wyzysku i degradacji środowiska.
Akademickich dyskusjach ekonomicznych i socjologicznych, zwłaszcza w kontekście rosnących nierówności.
Polityce niektórych partii lewicowych, które adaptują elementy marksizmu do realiów współczesnych demokracji.

Powiązane pojęcia