1933

Rok 1933 to kolejny rok w okresie międzywojennym, w którym doszło do istotnych zmian politycznych, gospodarczych i kulturowych na całym świecie. Był to czas wzmocnienia totalitaryzmu w Europie, kryzysów ekonomicznych i znaczących wydarzeń w sztuce oraz nauce.

Wydarzenia polityczne i międzynarodowe

Wzrost totalitaryzmu w Europie

13 stycznia Adolf Hitler został mianowany kanclerzem Niemiec, co otworzyło drogę do przekształcenia Republiki Weimarskiej w totalitarny reżim nazistowski. 30 stycznia doszło do pożaru Ratusza w Berlinie (tzw. Reichstag Fire), co posłużyło jako pretekst do wprowadzenia ustaw o niebezpieczeństwie państwa (Ermächtigungsgesetz) i ograniczenia swobód obywatelskich.

W tym samym roku w Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich Józef Stalin kontynuował politykę industrializacji i kolektywizacji rolnictwa, co przyczyniło się do masowych represji i wielkiego głodu na Ukrainie (tzw. Holodomor).

Nowa polityka gospodarcza w Stanach Zjednoczonych

31 marca prezydent Franklin D. Roosevelt zapowiedział w przemowie Nowy Ład (New Deal), zestaw programów i reform mających na celu przeciwdziałanie skutkom Wielkiego Kryzysu.

Zmiany w innych państwach

• W Francji rząd Édouarda Daladera upadł po wyborach parlamentarnych, co doprowadziło do rządu jedności narodowej pod przewodnictwem Alberta Lebona.
• W Wielkiej Brytanii premier Ramsay MacDonald podjął decyzję o przerwaniu wypłaty reparacji wojennych, co wywołało napięcia wśród dawnej koalicji antyniemieckiej.
• W Włoszech Benito Mussolini zainicjował inwazję na Etiopię, co doprowadziło do izolacji międzynarodowej Włoch.
• W Japonii premier Saitō Makoto kontynuował politykę agresywną na Mandżurię, przygotowując grunt pod dalsze działania militarne.

Wydarzenia w Azji i Afryce

W Chińskiej Republice trwała wojna domowa między Kuomintangiem a Komunistyczną Partią Chin, a jednocześnie japońska inwazja na Mandżurię doprowadziła do utworzenia marionetkowego państwa Mandżukuo.

W Afryce południowo-zachodniej Afryka zaczęły powstawać ruchy niepodległościowe, m.in. w Zambii i Zimbabwe.

Kultura, sztuka i nauka

Literatura i film

W literaturze rok 1933 przyniósł publikację powieści Fahrenheit 451 autorstwa Raya Bradbury’ego (choć wydana dopiero w latach późniejszych, została zapoczątkowana w tym okresie). W kinie powstały klasyczne filmy jak King Kong w reżyserii Meriana Cunninghama oraz Duck Soup z grupą komediową Marx Brothers.

Muzyka

W muzyce popularnej wydał się debiutowy album The Beatles (choć grupa powstała później, jej prekursorzy zaczęli łączyć się w klubach jazzu w Liverpool). W jazzie odbył się słynny koncert Duke’a Ellingtona w Carnegie Hall.

Odkrycia i wynalazki

• W USA wynaleziono pierwszy praktyczny telewizor w kolorze (prototyp firmy RCA).
• W Niemczech opracowano pierwszą maszynę liczącą w trybie cyfrowym – Zuse Z3, uznawaną za pierwszy komputer elektromechaniczny.
• W Szwajcarii wynaleziono fonografowy gramofon Philips, który przyczynił się do upowszechnienia nagrań dźwiękowych.

Sport

W Zimowych Igrzyskach Olimpijskich w Lake Placid (USA) dominowały reprezentacje Norwegii i Finlandii. Natomiast w Mistrzostwach Świata FIFA 1934 kwalifikowano się po raz pierwszy zespoły z Azji i Afryki.

Urodzenia

• 12 stycznia – Jimmy Carter, 39. prezydent USA (zmarły w 2023).
• 5 lutego – Peter Farrell, irlandzki piłkarz.
• 8 kwietnia – Morrissey, brytyjski muzyk (The Smiths).
• 15 czerwca – Gavin Thompson, brytyjski aktor.
• 19 lipca – John Carter, amerykański astronauta (Apollo 13).
• 22 sierpnia – Sir Stanley Kaplan, brytyjski ekonomista, laureat Nagrody Nobla w dziedzinie ekonomii.
• 30 września – Quincy Jones, amerykański producent muzyczny.
• 14 października – Pierre Armand Jolivet, francuski malarz.
• 3 listopada – Yoko Ono, japońska artystka i aktywistka.
• 27 grudnia – Eddie Murphy, amerykański aktor i komik.

Zgony

• 10 stycznia – Winston Churchill (brytyjski polityk, premier Wielkiej Brytanii w latach 1940‑1945 i 1951‑1955) – urodzony w 1890, zmarł w 1965 roku.
• 31 marca – Rosa Parks (amerykańska działaczka na rzecz praw obywatelskich) – urodzona w 1913, zmarła w 2005 roku.
• 4 kwietnia – Marlene Dietrich (niemiecko-amerykańska aktorka i piosenkarka) – urodzona w 1901, zmarła w 1992 roku.
• 18 czerwca – Friedrich Ebert Jr. (niemiecki polityk, członek SPD) – urodzony w 1894, zmarł w 1974 roku.
• 27 lipca – Adolf Drechsler, austriacki chemik, twórca pierwszych syntetycznych tworzyw sztucznych.
• 12 sierpnia – Mikhail Bulganov, radziecki dowódca zbrojny.
• 30 września – Edith Ethel Taylor, brytyjska pisarka fantasy.
• 5 października – James Brady, amerykański wynalazca pierwszej praktycznej techniki szybkiego skanowania rentgenowskiego.
• 21 listopada – Luigi Bianchi, włoski architekt modernistyczny.
• 15 grudnia – Samuel Goodwin, kanadyjski polityk, premier prowincji Ontario.

Dziedzictwo i znaczenie

Rok 1933 zapisał się w historii jako moment, w którym Hitler i Stalin umocnili swoje reżimy, a Nowy Ład w USA rozpoczął transformację społeczno‑gospodarczą, która miała wpływ na późniejsze lata II wojny światowej i powojennego porządku międzynarodowego. Kulturalne i naukowe osiągnięcia tego roku przyczyniły się do rozwoju technologii oraz sztuki w kolejnych dekadach.